Τι κάνει το ΕΜΣΤ να ξεχωρίζει στην Ευρώπη -Η φιλοσοφία που του χάρισε διεθνή διάκριση
Το ΕΜΣΤ κέρδισε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείων 2026, ξεπερνώντας το ολλανδικό Rijksmuseum. Η επιτροπή επαίνεσε ένα μουσείο που βλέπει την τέχνη ως εργαλείο σκέψης και κοινωνικής αλλαγής.
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης συνδεόταν στη συλλογική μνήμη περισσότερο με τις καθυστερήσεις του παρά με το εκθεσιακό του αποτύπωμα.
Το βράδυ του Σαββάτου 26 Σεπτεμβρίου, στο Αλικάντε της Ισπανίας, η εικόνα αυτή έκλεισε οριστικά: το ΕΜΣΤ ανακηρύχθηκε νικητής του Ευρωπαϊκού Βραβείου Μουσείων 2026 (European Art Museum Award), της διάκρισης που απονέμει η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων.
Η ευρωπαϊκη διάκριση του ΕΜΣΤ
Στην τελική εξάδα βρέθηκαν οργανισμοί με διεθνή ακτινοβολία: το Rijksmuseum του Άμστερνταμ, το FENIX Museum of Migration του Ρότερνταμ, η Εθνική Πινακοθήκη της Σλοβενίας στη Λιουμπλιάνα, το Hastings Contemporary και το Museum Gugging. Το Rijksmuseum έφυγε πάντως με το βραβείο συνολικής προσφοράς (outstanding institution award).
Η παρουσία ενός ελληνικού δημόσιου μουσείου ανάμεσά τους δεν ήταν παράδοξη, γιατί το βραβείο δεν μετρά το μέγεθος μιας συλλογής ούτε τη δύναμη ενός ονόματος. Η Ακαδημία κοιτάζει πώς ένα μουσείο τοποθετείται μέσα στην κοινωνία, ποιο κοινό επιλέγει να αγγίξει και πώς χρησιμοποιεί την τέχνη για να μιλήσει για όσα συμβαίνουν έξω από τους τοίχους του. Τιμά όσους τοποθετούν την τέχνη σε καινοτόμα πλαίσια, ώστε να συμβάλλει στην αντιμετώπιση των σύγχρονων κοινωνικών ζητημάτων.
Η φιλοσοφία που κάνει το ΕΜΣΤ να ξεχωρίζει
Το βραβείο στηρίζεται σε δημοκρατικές και ανθρωπιστικές αξίες: κοινωνική δικαιοσύνη, συμμετοχή, συμπερίληψη, ισότητα των φύλων, οικοδόμηση κοινότητας και βιωσιμότητα. Επιβραβεύει νέα πρότυπα που επαναπροσδιορίζουν τον ρόλο των μουσείων τέχνης στον 21ο αιώνα.
Αυτή ακριβώς είναι και η φιλοσοφία που διατρέχει την πενταετή θητεία της καλλιτεχνικής διευθύντριας Κατερίνας Γρέγου: ένα μουσείο που δεν περιορίζεται στην έκθεση έργων, αλλά διαλέγεται με την πολιτική, την ιστορία, το περιβάλλον και τα ζητήματα που καθορίζουν το παρόν.
Τα νούμερα δείχνουν την κλίμακα της προσπάθειας. Μέσα σε πέντε χρόνια, το ΕΜΣΤ παρουσίασε περισσότερες από 60 εκθέσεις και επιμελητικά προγράμματα. Η συλλογή του άρχισε να ξαναγράφεται, αποκτώντας συνέχεια. Το πρόγραμμα έφερε επίμονα στο προσκήνιο το φύλο, την εξουσία, τη δημοκρατία, την οικολογία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και γεωγραφίες που συνήθως μένουν έξω από τον δυτικό κανόνα της σύγχρονης τέχνης.
Η πιο εμβληματική στιγμή αυτής της πορείας ήταν η έκθεση «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;», όπου όλοι οι όροφοι του μουσείου αφιερώθηκαν επί έναν χρόνο σε γυναίκες καλλιτέχνιδες. Σήμερα το «South by Southeast» στρέφει το βλέμμα προς τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, τοποθετώντας την Αθήνα σε μια διαφορετική γεωγραφία της σύγχρονης τέχνης.
Τι εντυπωσίασε την κριτική επιτροπή
Ο πρόεδρος της επιτροπής, Dr. Samuel Gallagher, μίλησε για πρωτοτυπία και φιλοδοξία που περνούν από το όραμα στην πράξη σε ολόκληρο τον οργανισμό, με πλήθος εκθέσεων που προκαλούν την κριτική σκέψη. Χαρακτήρισε το ΕΜΣΤ υπέρμαχο της ελληνικής σύγχρονης τέχνης που κοιτά με αυτοπεποίθηση προς τη νοτιοανατολική Μεσόγειο και τον κόσμο, μια «πολύτιμη πολιτιστική γέφυρα» σε έναν ολοένα πιο κατακερματισμένο κόσμο.
Κατά την επιτροπή, το μουσείο δεν θέλει απλώς να αλλάξει τον τρόπο που το κοινό βλέπει τη σύγχρονη τέχνη, αλλά και τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τη ζωή του και τον κόσμο γύρω του. Το έργο του θεωρείται πλέον, και δικαίως, πρότυπο για άλλα μουσεία. Την κριτική επιτροπή αποτελούν οι Annemies Broekgaarden, Samuel Gallagher, Karen Holdaway Grøn, Sir John Leighton, Delphine Munro, Tijana Palkovljevic Bugarski, Bernhard Schwenk και Daniele Wegener.
Στη σκηνή, η Κατερίνα Γρέγου, που όπως είπε βρέθηκε για πρώτη φορά άφωνη, κάλεσε δίπλα της τη διοικητική και οικονομική διευθύντρια Αθηνά Ιωάννου. Ευχαρίστησε την ομάδα του μουσείου, στην οποία, όπως τόνισε, ανήκει πάνω απ' όλα το βραβείο, καθώς και το Υπουργείο Πολιτισμού. Το βασικό της μήνυμα ήταν ότι η διάκριση αναγνωρίζει όχι μόνο ένα ελληνικό μουσείο, αλλά ένα δημόσιο μουσείο και τον ζωτικό ρόλο που μπορούν να παίξουν τα δημόσια μουσεία στη σύγχρονη κοινωνία. Το όραμά της, είπε, είναι ένα μουσείο σκεπτόμενο, ανοιχτό, συμπεριληπτικό, γενναιόδωρο και φιλόξενο για όλους.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη υπογράμμισε ότι μέχρι σήμερα τις διεθνείς διακρίσεις της χώρας τις αποσπούσαν κυρίως τα αρχαιολογικά μουσεία. Το βραβείο, είπε, δείχνει ότι η Ελλάδα δεν είναι μόνο τόπος με ανεκτίμητη κληρονομιά, αλλά και χώρα που στηρίζει και προβάλλει τη σύγχρονη δημιουργία, και ότι οι δημόσιοι πολιτιστικοί οργανισμοί μπορούν να πρωταγωνιστούν διεθνώς.
Η βραδιά είχε και δεύτερη ελληνική διάκριση: η Αγγελική Γιαννακίδου, ιδρύτρια και πρόεδρος του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, τιμήθηκε με το βραβείο Lifetime Achievement Recognition για την προσφορά της.
Τι μπορούμε να δούμε στο ΕΜΣΤ τώρα
Όποιος θέλει να δει από κοντά τη φιλοσοφία που βραβεύτηκε, βρίσκει στο μουσείο πέντε τρέχουσες εκθέσεις:
- «South by Southeast. Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή», (2ος όροφος)
- Γιώργος Λάππας – Spotlight: «Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω», ως 8 Νοεμβρίου 2026 (2ος όροφος)
- Μαργαρίτα Αθανασίου – Voices 2025, ως 14 Φεβρουαρίου 2027 (αίθουσα προβολών, -1)
- Γιάννης Χρήστου: «Εναντιοδρομία», ως 8 Νοεμβρίου 2026 (3ος όροφος, Project Room 2)
- «Ωδή στα Πράγματα». Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική, ως 14 Φεβρουαρίου 2027 (3ος όροφος)
