Είδαμε τον «Εχθρό του λαού»: Πώς ο Όστερμαϊερ μετατρέπει τον Ίψεν σε καίριο σχόλιο για το σήμερα
Στο ανακαινισμένο θέατρο Κνωσός, ο «Εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν, σε σκηνοθεσία Τόμας Όστερμαϊερ και συμπαραγωγή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου και της Schaubühne, είναι μια παράσταση πολιτικού θεάτρου που μεταφέρει με οξύτητα και ένταση το ιψενικό δίλημμα στο σήμερα.
Ο «Εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν, γραμμένος το 1882, αποτελεί ένα από τα έργα που έθεσαν τις βάσεις του κοινωνικού δράματος: Ένας γιατρός ανακαλύπτει ότι τα ιαματικά λουτρά της πόλης -η βασική πηγή ευημερίας της -είναι μολυσμένα, και επιλέγει να το δημοσιοποιήσει.
Η τοπική εξουσία, τα οικονομικά συμφέροντα, ακόμη και οι συμπολίτες του, στρέφονται εναντίον του. Η πλειοψηφία αποφασίζει ότι η αλήθεια είναι επικίνδυνη. Και τον βαφτίζει «εχθρό».
Παπαληγούρα, Οικονόμου και Μπιμπής πρωταγωνιστούν στην παράσταση
Στη σκηνή, ο Κωνσταντίνος Μπιμπής ενσαρκώνει τον γιατρό Τόμας Στόκμαν ως έναν σύγχρονο, νεαρό επιστήμονα και πατέρα βρέφους -όχι μια αφηρημένη φιγούρα ιδεολόγου, αλλά έναν άνθρωπο όπως όλοι μας.
Η αρχή είναι σχεδόν ειδυλλιακή: το ζευγάρι στο σπίτι, το μωρό, ο φίλος που έρχεται για να παίξουν μουσική, μια αίσθηση ότι όλα κυλούν «πολύ καλά για να είναι αληθινά». Η Άλκηστις Ζιρώ, ως σύζυγος του Στόκμαν, δίνει μια ερμηνεία γήινη και τρυφερή.
Απέναντί του, ο Μιχάλης Οικονόμου ως Πέτερ Στόκμαν –ο αδελφός και δήμαρχος– επιλέγει τη χαμηλόφωνη, σχεδόν τεχνοκρατική αυστηρότητα. Αδύνατον να μη σου προκαλέσει δυσφορία η τόσο εύστοχη ερμηνεία του, αυτός ο τρόπος που η εξουσία επιβάλλεται «λογικά», με το επιχείρημα του κοινού καλού και της οικονομικής σταθερότητας.
Η Λένα Παπαληγούρα υποδύεται υποδειγματικά τη διευθύντρια της τοπικής εφημερίδας, μια γυναίκα που κινείται με ευελιξία ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον καιροσκοπισμό. Οι Στέλιος Δημόπουλος και Ιάσονας Άλυ ως δημοσιογράφοι, ο Ιερώνυμος Καλετσάνος ως ο πεθερός-επιχειρηματίας που μετρά τα πάντα με όρους κέρδους, συμπληρώνουν το πορτρέτο μιας κοινωνίας που προτιμά τη σιωπή από την αναστάτωση.
Ο 57χρονος Τόμας Όστερμάιερ, καλλιτεχνικός διευθυντής της βερολινέζικης Schaubühne από το 1999, παρουσιάζει αυτή τη διασκευή (σε συνεργασία με τον Florian Borchmeyer) από το 2012. Πρόκειται για μια παραγωγή-σταθμό που έχει ταξιδέψει σε περισσότερες από σαράντα χώρες, λειτουργώντας κάθε φορά ως πεδίο δημόσιου διαλόγου.
Το γεγονός ότι σήμερα σκηνοθετεί ο ίδιος Έλληνες ηθοποιούς, σε συμπαραγωγή με το Θέατρο του Νέου Κόσμου είναι αδιαμφισβήτητα το κορυφαίο γεγονός της φετινής θεατρικής παραγωγής.
Η σκηνοθεσία του τόσο γνώριμου στο ελληνικό φιλοθέαμον κοινό Γερμανού σκηνοθέτη κινείται στο μεταίχμιο ρεαλισμού και αποδόμησής του. Το σκηνικό περιβάλλον, με την αίσθηση ημιτελούς δημόσιου χώρου, επιτρέπει γρήγορες μετατοπίσεις: από το σπίτι στο δημαρχείο, από την ιδιωτική συζήτηση στη δημόσια αντιπαράθεση. Η ζωντανή ροκ μουσική δίνει τον ρυθμό. Και όλα οδηγούν μεθοδικά στην κορύφωση.
Οπότε και συμβαίνει το ρήγμα. Η συνέλευση, που στο έργο του Ίψεν αποτελεί δραματικό επεισόδιο, εδώ γίνεται πραγματικό γεγονός. Τα φώτα της πλατείας ανάβουν. Το μικρόφωνο κατεβαίνει κάτω και ο λόγος δίνεται στο κοινό.
Οι διπλανοί μου κι εγώ, ολόκληρο το σώμα του κοινού, γινόμαστε οι κάτοικοι της πόλης. Η γνώμη μας μετράει. Οι ηθοποιοί συνομιλούν μαζί μας και αυτοσχεδιάζουν.
Πλέον αναρωτιόμαστε και μεγαλόφωνα: Έχει η πλειοψηφία πάντα δίκιο; Έκανε καλά ο γιατρός; Θα θυσιάζαμε την οικονομική επιβίωση για μια αλήθεια που κοστίζει;
Για αρκετά λεπτά, επικρατεί η άμεση δημοκρατία. Εκεί δοκιμάζεται και η αντοχή των ηθοποιών: Ο Μπιμπής εκφέρει έναν πύρινο, κλιμακούμενο λόγο που ακροβατεί ανάμεσα στον ρόλο και στο προσωπικό διακύβευμα. Η Παπαληγούρα αναλαμβάνει με ψυχραιμία τον χειρισμό των παρεμβάσεων. Ο θίασος έτοιμος να απορροφήσει την απρόβλεπτη ενέργεια της αίθουσας. Είναι η στιγμή που καταλαβαίνεις ότι ίσως ο βασικός λόγος ύπαρξης του θεάτρου να είναι αυτή η πολιτική του διάσταση.
Χωρίς να προδώσουμε τη σκηνική λύση, το τέλος της παράστασης είναι το δίχως άλλο συγκλονιστικό. Καμία καθάρση δεν θα συμβεί, δεν υπάρχει μόνο μία απάντηση -με μαεστρία ο σκηνοθέτης επιλέγει να μας αφήσει να βρούμε τη δική μας ερμηνεία, φέρνοντάς μας, όπως και θα έπρεπε, σε θέση ευθύνης.
info:
«Εχθρός του λαού», του Χένρικ Ίψεν
θέατρο Κνωσός (Κνωσού 11, Πατήσια)
Έως 22 Μαρτίου 2026
