Η Tilda Swinton αφηγείται τη ζωή της μέσα από τα δικά της ρούχα και εκείνα των αγαπημένων της

Για έξι μοναδικές παραστάσεις στο Onassis Ready, η Tilda Swinton στην περφόρμανς της “A Biographical Wardrobe”, αφηγείται μία προσωπική διαδρομή γεμάτη αγάπη, έμπνευση και τέχνη συναντώντας νοερά όσους καθόρισαν τη ζωή της, μέσα από τα ποιητικά ίχνη τους στο ένδυμα.

«Τα ρούχα είναι η συντομογραφία της ανθρώπινης ύπαρξης», είπε κάποτε η επιμελήτρια μόδας Claire Wilcox. Και στην περφόρμανς της Tilda Swinton τα ρούχα γίνονται η συναρπαστική συντομογραφία μιας ζωής γεμάτης ιστορία, τέχνη και δημιουργική περιέργεια. Αυτό το αιώνιο “wanderlust” που, άλλωστε, αναγράφει και το κόκκινο φούτερ της σχεδιασμένο από τον Raf Simons, αντιπροσωπεύοντας σαν φορέσιμο μανιφέστο, μία από τις βασικές αξίες της.

Το ένδυμα γίνεται ένα πέρασμα στο πεδίο της μνήμης, χρωματίζοντας τους ρόλους της κόρης, της φίλης, της ηθοποιού, της μητέρας, της συνεχίστριας ενός «προσωπικού μουσείου», όπως θα το ήθελε κατά βάθος ο παππούς της. Μέσα σε αυτή την εσωτερική αφήγηση της καλλιτέχνιδας με τον ιστορικό μόδας και επιμελητή Olivier Saillard το μύχιο αποκαλύπτεται μέσα από τις τόσες διαφορετικές υφές και τα σχήματα των ρούχων, που τη συντροφεύουν. Διευθετημένα σαν σε βιβλιοθήκη, όπως παρατηρεί ο Saillard, χωρίς κούκλες, τα ρούχα αιωρούνται ελεύθερα στις κρεμάστρες τους. Τα «φαντάσματα του παρελθόντος» που μιλούν για τη ζωή της. Για την αγάπη και την απουσία. Γιατί τα ρούχα είναι οι «οι καλύτεροί μας φίλοι όταν πρόκειται να αποδώσουμε τη σύνδεση μεταξύ απουσίας και αναγέννησης», όπως αναφέρει ο ίδιος στον κατάλογο της έκθεσης.

Το βαπτιστικό φόρεμα με κεντημένα τα ονόματα όσων το φόρεσαν στην οικογένειά της και το κενό στις πτυχές του για όσους πρόκειται να το φορέσουν είναι η ύψιστη μορφή γενεαλογίας. «Όλες οι οικογένειες έχουν παρελθόν, αλλά κάποιες δεν μετακινούνται και καταγράφουν τα πάντα. Και φυσικά η δική μου δεν συγκρίνεται σε παλαιότητα με την Αθήνα», μας περιγράφει χαριτολογώντας. Μαζί το οικόσημο “j'espère, je pense”. Ελπίζω, σκέπτομαι. Μια φράση-φυλαχτό για κάθε οραματιστή καλλιτέχνη…

Μνήμη, ταυτότητα, έμπνευση

Κάθε κειμήλιο ένα μικρό κεφάλαιο της οικογενειακής ιστορίας, που επιζεί. Οι μεταξωτές τουνίκ της μητέρας στη, γεμάτη γκλάμουρ “Elizabeth Taylor” περίοδό της στα ‘60s και το δικό της πρώτο φόρεμα «δεσποινίδας» στα δεκαεπτά της χρόνια. Η ροζ ζακέτα του πατέρα της, John, που την έκανε να αναθεωρήσει για το χρώμα και τη σύνδεσή του με το κοριτσίστικο στερεότυπο. Τα τουίντ twinset της γιαγιάς που στα ‘20s ήταν ατρόμητη flapper και το παλτό του παππού από το 1935 στο οποίο κρυβόταν μικρή, αποκαλώντας το «σπίτι»… Το λευκό σακάκι του πατέρα της, από το ταξίδι του στους Τροπικούς της Αυστραλίας, όπου γνώρισε τη μητέρα της. «Μου αρέσει να φαντάζομαι ότι γνώρισε τη μητέρα μου φορώντας το», όπως εξομολογείται. Τα ρούχα για την Swinton δεν είναι μόνο φορείς ανάμνησης. Αλλά και φορείς ενδυνάμωσης. «Κάποτε ζήτησα από τον Haider Ackermann να σχεδιάσει ένα σακάκι ακριβώς σαν κι αυτό, όταν χρειαζόμουν δύναμη», συνεχίζει.

Η έννοια της στολής έχει ιδιαίτερη αξία μέσα στην εκλογή των ρούχων. Όπως εκείνη του προπάππου της «Λόρδου Λάιον, Βασιλιά των Όπλων». Ενός τελετάρχη επιφορτισμένου να αναγγέλλει την αναγόρευση και την εκδημία κάθε βασιλιά. Μεγαλωμένη σε μία οικογένεια στρατιωτικών καταβολών, η Tilda βρίσκει πάντα σημαντική την ανάγκη να πρεσβεύει κάποιον ανώτερο σκοπό, ένα διαχρονικό ιδεώδες, να ανήκει σε μία ομάδα. Και για εκείνη η δίοδός της είναι η τέχνη. Οι δικές της αισθητικές μάχες χρειάζονται ένα άλλο “power uniform”, για τις πρεμιέρες και τα αδηφάγα βλέμματα των paparazzi άλλοτε σχεδιασμένο από τον οίκο Chanel, άλλοτε από τον Christian Lacroix ή τον Alber Elbaz.

Τα ρούχα αντανακλούν το βαθύτερο νόημα του εξωτερικού μας περιβλήματος. Είναι, όμως, ανοιχτά στις συνεχείς μας μεταμορφώσεις. «Αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτά;» ρωτά ο Saillard την Tilda παρατηρώντας τα φορέματα που επιλέχθηκαν για να τονίσουν τη δυνάμει θηλυκότητά της. «Ξέρεις είναι απλώς ρούχα. Όλοι μπορούμε να τα φορέσουμε. Μπορούμε να μεταμφιεστούμε σε ό,τι θέλουμε». Του υπενθυμίζει.

Πέρα από δεσμούς αποτελούν και ένα μέσο που εκφράζει την ανάγκη για διαφοροποίηση. Για ρήξη. Η Tilda περιγράφει χαρακτηριστικά το “whale song of consensus”. Εκείνον τον μονότονο ήχο γενικής συναίνεσης στις πληκτικές συζητήσεις κοινωνικών συναθροίσεων, που ενοποιούσε τις φράσεις σε ένα αργόσυρτο προβλέψιμο slur. Και το πόσο ήθελε να απεμπλακεί επιλέγοντας μια άλλη ζωή, μακριά από τη συμβατικότητα. Γι’ αυτό και χαϊδεύει με αγάπη την “kikoi” φούστα της. Το σαρόνγκ που φορούσε όταν μετά το σχολείο έφυγε για δύο χρόνια στην Αφρική, δουλεύοντας εθελοντικά με παιδιά και απολαμβάνοντας μία απλή ζωή πριν στραφεί στην ηθοποιία. Αν η προγιαγιά της Elsie, χαρισματική ερμηνεύτρια κλασικών Lieder δεν κατάφερε να ακολουθήσει το όνειρό της λόγω του απαγορευτικού τίτλου της «λαίδης», τα κατάφερε η Tilda και για τις δύο τους. Στην έκθεση μία φωτογραφία της κρατώντας το πορτρέτο της Elsie φιλοτεχνημένο από τον John Singer Sargent είναι ένας ακόμα φόρος τιμής.

Κι ύστερα ένα ρούχο είναι αφορμή για έμπνευση. Το σπάνιο φόρεμα του σχεδιαστή των ‘30s, Adrian με τα επιζωγραφισμένα φτερά, το οποίο ανίχνευσε σε vintage μαγαζί στο Πόρτλαντ δημιουργεί μία άλλη αναπόληση για τα δικά της είδωλα του παλιού κινηματογράφου. Τη Greta Garbo, την Carol Lombarde και τη Dephine Seyrig που γνώρισε προσωπικά, μοιράζοντας την ίδια αγάπη για βόλτες στα μουσεία.

Η χειρονομία που ζωντανεύει τα ρούχα

Σε ένα μουσείο «μπορούμε να διαφυλάξουμε τα φορέματα, δεν μπορούμε, όμως, να διατηρήσουμε την κίνηση», παρατηρεί ο Olivier Saillard. Εκεί, η Tilda σαν αεικίνητο κύμβαλο ζωντανεύει τις κινήσεις προσώπων αγαπημένων, μεταφέροντας τη στάση του σώματος και το ύφος τους. Την ουσία τους, που προσδίδει αυτή την απαραίτητη δραματική υπόσταση στα ρούχα.

Σε αυτή την περφόρμανς, ο Olivier Saillard βλέπει την Tilda ως μία “gesturist”. Τη δημιουργό μίας μεγάλης χειρονομίας, η οποία ψηλαφίζει τα ρούχα, τα φορά και μέσα από την συναισθηματική ανάκληση ανακαλύπτει κάτι περισσότερο για τον εαυτό της. Μαζί αναλύουν «τη ζωή που ενυπάρχει στα ρούχα» και όλα αυτά που μιλούν στην ψυχή της. Όπως εκείνο το φούτερ που μοιραζόταν με τον καλό της φίλο και σκηνοθέτη Derek Jarmon και δεν ξαναφόρεσε αφότου έφυγε από τη ζωή το 1984, χτυπημένος από το AIDS. Κι ούτε θέλει να παρέμβει στη μικρή του τρύπα κάτω από τη μασχάλη. Ή τις κιλτ φούστες και το “forever jersey” της που φορά αδιάκοπα στο σπίτι της στα Χάιλαντς της Σκωτίας και θα έσωζε από τη φωτιά.

Η βαθύτερη σκέψη για αυτή την καλλιτεχνική συνάντηση σχετίζεται με τις έννοιες της αυθεντικότητας και της συνδημιουργίας. Είναι μία «βιογραφία για τη γέννηση και την εξέλιξη του ενδιαφέροντος για τα ρούχα, της αίσθησης της ταυτότητας και της συνέχειας (ongoing-ness) αυτού του ενδιαφέροντος». Όσο για το πιο ongoing ρούχο της; Ένα σακάκι της δεκαετίας του ’90 του Christian Lacroix, εμπνευσμένο από deux-pièces της Wallis Simpson. Φορεμένο στις πρώτες της επίσημες εμφανίσεις, στον ρόλο της Βασίλισσας Ισαβέλλας στην ταινία Εδουάρδος ο Β’, στο φωτογραφικό της πορτρέτο από τον πατέρα των παιδιών της John Byrne που βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη της Σκωτίας. Και μία ακόμη ονειρική αποτύπωση από τον Tim Walker, στα πλαίσια της έκθεσης.

Πέρα από τα ερωτήματα που αγγίζουν την ιδιωτική ζωή με μία προέκταση φιλοσοφική, προκύπτουν και ερωτήματα επιμελητικής πράξης, που αφορούν τις συμβολικές ποιότητες των ρούχων. Θα διατηρούσε ο Saillard το χειρόγραφο σημείωμα από χαρτί κρυμμένο στην τσέπη ενός παλτό; Θα άφηνε τις τρίχες των πέντε σπρίνγκερ σπάνιελ, από την αγαπημένη της μπλούζα που την έχουν καταστήσει σχεδόν γούνινη; Όλα αυτά τα ίχνη ζωής που αφήνουμε στα αποκτήματά μας και συνθέτουν την προσωπική ιστορία ενός ενδύματος; Η απάντηση θετική…

Πλησιάζοντας στο τέλος δεν θα μπορούσε να λείπει η ερώτηση για το αν φοβάται τον θάνατο. «Το πιο σημαντικό είναι το να ζεις τη ζωή» απαντά η καλλιτέχνης. Κι ύστερα σαν να έχει ζήσει τη δική της μεγάλη περιπέτεια και να βρίσκει τον δρόμο της επιστροφής ακούμε έναν ήχο που θυμίζει εκείνον της φάλαινας, «πειραγμένο», ροκ σαν την ιδιοσυγκρασία της. Η Tilda στρέφεται τελετουργικά προς τα δικά της πολύτιμα memorabilia. Σκύβει και μοιάζει να υποκλίνεται στο παλτό του παππού σε έναν δικό της διαλογισμό. Αποζητά το άρωμα του Jean Patou στο μεταξωτό μανίκι από το φόρεμα της μαμάς της, ακουμπά ανεπαίσθητα το καπέλο του πατέρα και τα βρεφικά πλεκτά των δίδυμων παιδιών της. Όμως, δεν τα αποχαιρετά. Γιατί τα κρατά πάντα μέσα της.

Η περφόρμανς της Tilda συναντά την αύρα των αγαπημένων στην απτότητα των ρούχων. Που αποκτούν μία αξία διαφορετική καθώς συνέχουν την ανθρώπινη ευαλωτότητα εκείνων που κάποτε τα κατοίκησαν. Η μεταβίβαση του συναισθήματος και της μνήμης τα ντύνει με ένα πέπλο σχεδόν μυστικιστικό, διαχωρίζοντάς τα από το τετριμμένο. Και φέρνει στο νου, αυτή τη μαγική περιγραφή της Susan Μ. Pearce: «Τα αντικείμενα αιωρούνται μπροστά στα μάτια της φαντασίας, αναπαριστώντας αδιάκοπα τον εαυτό μας προς τον ίδιο μας τον εαυτό και αφηγούμενα τις ιστορίες της ζωής μας με τρόπους που αλλιώς θα ήταν αδύνατοι».

Η περφόρμανς “A Biographical Wardrobe” παρουσιάζεται σε συνολικά έξι μοναδικές συναντήσεις με το κοινό μέχρι και τις 19 Μαΐου, στο πλαίσιο της έκθεσης “Ongoing” η οποία θα διαρκέσει έως τις 28 Ιουνίου.

Μετά την ολοκλήρωση των περφόρμανς, τα ρούχα θα παραμείνουν κρεμασμένα καθ’ όλη τη διάρκεια της έκθεσης ως εγκατάσταση, ενώ θα τοποθετεί και οθόνη με αποσπάσματά της.

Onassis Ready, Στρατή Τσίρκα 2, Αγ. Ι. Ρέντης

Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος for Onassis Stegi