Τιμ Μπάρτον: Ο σκηνοθέτης που μας έμαθε να αγαπάμε το σκοτάδι -Οι ταινίες του που έγιναν συνώνυμο του Halloween

Ο Τιμ Μπάρτον αποτελεί μια εξέχουσα και ιδιαίτερη προσωπικότητα στο χώρο του Χόλιγουντ. Αρκεί μόνο μια εικόνα για να καταλάβει κανείς οτι μια ταινία είναι δικιά του.

Συγκαταλέγεται σε έναν από τους καλύτερους και πιο ευρηματικούς σκηνοθέτες της γενιάς του. Το χαρακτηριστικό του γνώρισμα στις ταινίες και σειρές είναι το μακάβριο, γοτθικό και σκοτεινό ύφος μέσα από το οποίο αποτυπώνει τις ευφάνταστες και πρωτοποριακές του ιδέες.

Δεν δημιουργεί απλά ιστορίες, αλλά διαμορφώνει και «πλάθει» κόσμους

Το Χάλοουιν είναι ίσως ο δικός του κόσμος. Η απόκοσμη αύρα, τα δύσμορφα σχέδια των ηρώων και η σκοτεινή παραμυθένια αισθητική που αποπνέει είναι από εκείνα τα χαρακτηριστικά που κατατάσσουν τις ταινίες του στις πιο must watch ταινίες για να μπεις στο πνεύμα του Χάλοουιν.

Ο Τιμ Μπάρτον μπορεί να δημιουργήσει μια εικόνα από τα βάθη της αβύσσου και να την κάνει να μοιάζει τόσο γοητικευτική.

Τα παιδικά χρόνια και οι πρώτες επιρροές

Ο Τιμ Μπάρτον γεννήθηκε στις 25 Αυγούστου 1958 στο Burbank της Καλιφόρνιας, πολύ κοντά στην καρδιά της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας. Από μικρός, όμως, έδειχνε να ενδιαφέρεται περισσότερο για τους φανταστικούς κόσμους παρά για την πραγματικότητα που τον περιέβαλλε. Ήταν ένα εσωστρεφές παιδί, που περνούσε μεγάλο μέρος του χρόνου του ζωγραφίζοντας, φτιάχνοντας ιστορίες και παρακολουθώντας παλιές ταινίες τρόμου και επιστημονικής φαντασίας.

Ανάμεσα στις μεγαλύτερες επιρροές του ήταν οι κλασικές ταινίες τρόμου και ιδιαίτερα ο ηθοποιός Vincent Price. Ο Price δεν ήταν απλώς ένα κινηματογραφικό είδωλο για τον νεαρό Burton. Χρόνια αργότερα θα γινόταν φίλος και συνεργάτης του και η φωνή του θα ακουγόταν στο «Vincent», το μικρό stop-motion φιλμ που δημιούργησε ο Burton το 1982.

Το «Vincent» αποτελεί ουσιαστικά την πρώτη μικρή ματιά στον κόσμο του Burton. Ένα αγόρι φαντάζεται ότι είναι ο Vincent Price και βυθίζεται σε έναν κόσμο γεμάτο μακάβριες φαντασιώσεις. Μέσα σε λίγα λεπτά εμφανίζονται ήδη πολλά από τα στοιχεία που θα χαρακτηρίσουν αργότερα ολόκληρη την καριέρα του: η μοναξιά, η φαντασία, ο τρόμος, το μαύρο χιούμορ και κυρίως ο άνθρωπος που αισθάνεται διαφορετικός από όλους τους υπόλοιπους.

Από το CalArts στη Disney

Ο Burton σπούδασε animation στο California Institute of the Arts και εκεί άρχισε να αναπτύσσει το ιδιαίτερο σχεδιαστικό του ύφος. Οι φιγούρες του ήταν λεπτές και αλλόκοτες, τα πρόσωπα υπερβολικά και οι χαρακτήρες του έμοιαζαν να έχουν βγει από ένα σκοτεινό παιδικό βιβλίο.

Μετά τις σπουδές του εργάστηκε στη Disney ως animator. Μπορεί σήμερα να φαίνεται παράξενο ότι ο άνθρωπος που δημιούργησε μερικούς από τους πιο σκοτεινούς κινηματογραφικούς κόσμους ξεκίνησε μέσα στη Disney, όμως εκείνη η περίοδος υπήρξε σημαντική για την εξέλιξή του.

Το 1984 γύρισε το «Frankenweenie», μια μαύρη αλλά ταυτόχρονα τρυφερή παραλλαγή του «Frankenstein», στην οποία ένα αγόρι προσπαθεί να επαναφέρει στη ζωή τον νεκρό σκύλο του. Το φιλμ θεωρήθηκε αρκετά παράξενο για τα δεδομένα της Disney και ο Burton τελικά αποχώρησε από το στούντιο. Ωστόσο, το Hollywood είχε ήδη αρχίσει να τον προσέχει.

Η πρώτη μεγάλη επιτυχία: «Pee-wee's Big Adventure» και «Beetlejuice»

Το 1985 ήρθε η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, το «Pee-wee's Big Adventure». Ήταν μια αναπάντεχη επιλογή για έναν τόσο ιδιαίτερο σκηνοθέτη, αλλά η ταινία γνώρισε επιτυχία και έδωσε στον Burton την ευκαιρία να αποδείξει ότι μπορούσε να μεταφέρει το προσωπικό του ύφος σε μια εμπορική παραγωγή.

Τρία χρόνια αργότερα ήρθε το «Beetlejuice» και τότε ο κόσμος άρχισε πραγματικά να αναγνωρίζει τον ιδιαίτερο κινηματογραφικό του κόσμο. Φαντάσματα, νεκροί, αλλόκοτα πλάσματα, μαύρο χιούμορ και παραμορφωμένα σκηνικά συνδυάζονταν με έναν παράξενα παιχνιδιάρικο τρόπο.

Το «Beetlejuice» αποτέλεσε ουσιαστικά την ταινία που έδειξε στο ευρύ κοινό τι ακριβώς ήταν ο Tim Burton. Ένας σκηνοθέτης που μπορούσε να μιλήσει για τον θάνατο χωρίς να είναι αποκλειστικά τρομακτικός, να δημιουργήσει τέρατα χωρίς αυτά να είναι απαραίτητα κακά και να κάνει το μακάβριο να μοιάζει σχεδόν χαριτωμένο.

Ο Burton κατακτά το Hollywood με τον «Batman»

Το 1989 ήρθε η μεγάλη στιγμή. Ο Burton ανέλαβε τον «Batman» και ξαφνικά ένας σκηνοθέτης που μέχρι τότε ήταν γνωστός για αλλόκοτες και μαύρες κωμωδίες βρέθηκε στο τιμόνι ενός από τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά projects της εποχής.

Ο Burton όμως δεν αντιμετώπισε τον Batman σαν έναν απλό υπερήρωα. Δημιούργησε ένα Gotham σκοτεινό, επιβλητικό και σχεδόν εφιαλτικό. Η πόλη έμοιαζε περισσότερο με γερμανικό εξπρεσιονιστικό σκηνικό παρά με μια πραγματική αμερικανική μεγαλούπολη. Η ταινία γνώρισε τεράστια επιτυχία και καθιέρωσε τον Burton ως έναν από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του Hollywood.

Το 1992 επέστρεψε με το «Batman Returns», μια ταινία ακόμη πιο σκοτεινή. Ο Penguin του Danny DeVito και η Catwoman της Michelle Pfeiffer έδωσαν στην ιστορία μια σχεδόν γοτθική μελαγχολία. Ο Batman του Burton δεν ήταν απλώς ένας υπερήρωας που πολεμά το κακό. Ήταν ένας μοναχικός άνθρωπος ανάμεσα σε άλλους μοναχικούς ανθρώπους.

«Edward Scissorhands»: η πιο προσωπική του ταινία

Έναν χρόνο μετά το πρώτο «Batman» ήρθε ίσως η πιο προσωπική ταινία του Burton: το «Edward Scissorhands».

Ο Edward είναι ένα πλάσμα που δημιουργήθηκε από έναν εφευρέτη αλλά έμεινε ανολοκλήρωτο. Αντί για χέρια έχει ψαλίδια και ζει απομονωμένος σε ένα γοτθικό κάστρο. Όταν κατεβαίνει στον κόσμο των ανθρώπων, αρχικά γίνεται αντικείμενο θαυμασμού και στη συνέχεια φόβου.

Ο Edward είναι διαφορετικός και ακριβώς αυτή η διαφορετικότητά του τον κάνει έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς ήρωες του Burton. Η ιστορία έχει συνδεθεί με την αίσθηση απομόνωσης που βίωνε ο ίδιος ο σκηνοθέτης μεγαλώνοντας στα προάστια του Burbank.

Στον ρόλο του Edward βρισκόταν ο Johnny Depp, ένας ηθοποιός με τον οποίο ο Burton θα δημιουργούσε μία από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές συνεργασίες της καριέρας του.

Johnny Depp: H μεγάλη κινηματογραφική του μούσα

Ο Johnny Depp έγινε ουσιαστικά το κινηματογραφικό alter ego του Burton. Μαζί συνεργάστηκαν σε οκτώ ταινίες και δημιούργησαν μερικούς από τους πιο χαρακτηριστικούς εκκεντρικούς χαρακτήρες του σύγχρονου κινηματογράφου.

Από τον Edward Scissorhands και τον Ed Wood μέχρι τον Ichabod Crane, τον Willy Wonka και τον Sweeney Todd, ο Depp μπορούσε να ενσαρκώσει ακριβώς εκείνους τους ανθρώπους που αγαπούσε ο Burton: μοναχικούς, παράξενους, ευάλωτους, εκκεντρικούς και συχνά παρεξηγημένους.

Στο σύμπαν του Burton ο ήρωας δεν είναι απαραίτητα ο πιο δυνατός ή ο πιο φυσιολογικός. Συχνά είναι εκείνος που αισθάνεται ότι δεν ανήκει πουθενά.

Helena Bonham Carter: μια άλλη σημαντική παρουσία

Μια εξίσου σημαντική παρουσία υπήρξε η Helena Bonham Carter. Η ηθοποιός εμφανίστηκε σε αρκετές ταινίες του Burton και έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της συγκεκριμένης περιόδου της καριέρας του.

Η συνεργασία τους έφερε στη μεγάλη οθόνη χαρακτήρες σκοτεινούς, θεατρικούς, παράξενους και συχνά κωμικούς, όπως εκείνους που συναντάμε στα «Big Fish», «Charlie and the Chocolate Factory», «Corpse Bride» και «Sweeney Todd».

Η Bonham Carter ταίριαξε ιδιαίτερα στον κόσμο του Burton, επειδή μπορούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στο γοτθικό, το μακάβριο, το κωμικό και το παραμυθένιο.

Danny Elfman: η μουσική φωνή του Burton

Υπάρχει όμως και ένας ακόμη άνθρωπος που είναι αδύνατο να αποσυνδεθεί από την αισθητική του Burton: ο Danny Elfman.

Η συνεργασία τους ξεκίνησε από το «Pee-wee's Big Adventure» και συνεχίστηκε για δεκαετίες. Ο Elfman έντυσε μουσικά μεγάλο μέρος της φιλμογραφίας του Burton και οι μελωδίες του έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας των ταινιών.

Παιχνιδιάρικες μελωδίες, χορωδίες, σκοτεινές ενορχηστρώσεις και μια αίσθηση παιδικού παραμυθιού που κρύβει κάτι μακάβριο από κάτω. Αν ο Burton δημιουργεί την εικόνα, ο Elfman δημιουργεί πολλές φορές το συναίσθημα. Ή τουλάχιστον έτσι τους έχουμε ταυτίσει.

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς το «Edward Scissorhands», το «Batman», το «The Nightmare Before Christmas» ή το «Beetlejuice» χωρίς τη μουσική επένδυση του Elfman.

«The Nightmare Before Christmas»: Halloween και Χριστούγεννα μαζί

Υπάρχει μια ταινία που σχεδόν όλοι συνδέουν με τον Burton: το «The Nightmare Before Christmas».

Παρότι η ταινία θεωρείται συχνά «ταινία του Tim Burton», στην πραγματικότητα τη σκηνοθέτησε ο Henry Selick. Ο Burton δημιούργησε την αρχική ιδέα και το ποίημα και συμμετείχε ως παραγωγός.

Ωστόσο, η Halloween Town, ο Jack Skellington, οι σκελετοί και η σκοτεινή, παραμυθένια αισθητική είναι τόσο βαθιά συνδεδεμένα με τον κόσμο του Burton, ώστε η ταινία έχει μείνει στη συλλογική συνείδηση ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του.

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους ο Burton έχει συνδεθεί τόσο πολύ με το Halloween. Στον κόσμο του, το Halloween δεν είναι μόνο τρόμος. Είναι φαντασία, χιούμορ, μουσική, μελαγχολία και ελευθερία να είσαι διαφορετικός.

«Ed Wood»: H αγάπη για τους outsiders

Το 1994 ο Burton έκανε το «Ed Wood», μια ταινία που δεν είναι ταινία τρόμου, αλλά ίσως λέει πολλά για τον ίδιο τον δημιουργό της.

Η ιστορία ακολουθεί τον Edward D. Wood Jr., έναν σκηνοθέτη που έμεινε στην ιστορία για τις χαμηλού προϋπολογισμού και συχνά αποτυχημένες ταινίες του. Ο Burton όμως δεν τον αντιμετώπισε με ειρωνεία. Τον αντιμετώπισε με τρυφερότητα.

Ο Ed Wood ήταν ένας άνθρωπος που δεν ταίριαζε στον κόσμο γύρω του, αλλά συνέχιζε να δημιουργεί. Ήταν ένας outsider, όπως τόσοι πολλοί ήρωες του Burton.

Και αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα θέματα ολόκληρης της φιλμογραφίας του: η αποδοχή του διαφορετικού.

«Sleepy Hollow»: O Burton και η απόλυτη ατμόσφαιρα Halloween

Το 1999 κυκλοφόρησε το «Sleepy Hollow», ίσως η ταινία που περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό του Burton ως «σκηνοθέτη του Halloween».

Ομίχλη, νεκροταφεία, σκοτεινά δάση, μάγισσες, γοτθικά σπίτια, ένας Ακέφαλος Καβαλάρης και ένας Johnny Depp ως Ichabod Crane συνθέτουν ένα κινηματογραφικό σύμπαν που μοιάζει φτιαγμένο για μια νύχτα του Οκτωβρίου.

Το «Sleepy Hollow» είναι ίσως το τέλειο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο Burton χρησιμοποιεί τον τρόμο. Δεν ενδιαφέρεται μόνο να τρομάξει τον θεατή. Θέλει να δημιουργήσει έναν ολόκληρο κόσμο στον οποίο το σκοτεινό γίνεται όμορφο και το μακάβριο αποκτά σχεδόν ποιητική διάσταση.

«Big Fish»: η πιο τρυφερή πλευρά του

Το 2003, με το «Big Fish», ο Burton έδειξε μια διαφορετική πλευρά του.

Η ταινία μιλά για έναν πατέρα και έναν γιο, για τις ιστορίες που λέμε για τη ζωή μας και για τον τρόπο με τον οποίο η φαντασία μπορεί να γίνει ένας τρόπος να κατανοήσουμε την πραγματικότητα.

Είναι μια ιστορία για την οικογένεια, τη μνήμη, την αγάπη και τη δύναμη της αφήγησης. Και ίσως είναι μία από τις ταινίες που αποδεικνύουν καλύτερα ότι ο Burton δεν είναι απλώς ένας σκηνοθέτης του σκοτεινού.

Είναι ένας σκηνοθέτης που χρησιμοποιεί το σκοτάδι για να μιλήσει για πολύ ανθρώπινα πράγματα.

«Corpse Bride»: όταν ο θάνατος γίνεται όμορφος

Δύο χρόνια αργότερα ήρθε το «Corpse Bride», ένα ακόμη stop-motion παραμύθι.

Ο κόσμος των νεκρών παρουσιάζεται σχεδόν πιο ζωντανός από τον κόσμο των ζωντανών. Οι σκελετοί τραγουδούν, οι νεκροί χορεύουν και μια ιστορία αγάπης εξελίσσεται ανάμεσα σε δύο κόσμους.

Για ακόμη μία φορά ο Burton παίρνει κάτι που κανονικά θα έπρεπε να είναι τρομακτικό και το μετατρέπει σε κάτι όμορφο, αστείο και συγκινητικό.

Αυτή ίσως είναι και μία από τις μεγαλύτερες ικανότητές του: να κάνει τον θεατή να βλέπει διαφορετικά πράγματα που συνήθως φοβάται.

«Sweeney Todd»: το πιο σκοτεινό του παραμύθι

Το 2007 ο Burton συνεργάστηκε ξανά με τον Johnny Depp στο «Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street».

Εδώ η αισθητική του γίνεται ακόμη πιο σκοτεινή. Ένα βικτωριανό Λονδίνο γεμάτο ομίχλη, εκδίκηση, θάνατο και μαύρο χιούμορ φιλοξενεί τον Sweeney Todd του Depp και την Mrs. Lovett της Helena Bonham Carter.

Η ταινία είναι ίσως μία από τις πιο αιματηρές δημιουργίες του Burton, αλλά πίσω από την υπερβολή και το μακάβριο υπάρχει και πάλι μια ιστορία ανθρώπων που έχουν πληγωθεί και οδηγηθεί στα άκρα.

«Alice in Wonderland» και η επιστροφή στις ρίζες

Το 2010 ήρθε η «Alice in Wonderland», όπου ο Burton έφερε τη δική του αισθητική σε έναν κόσμο που από μόνος του μοιάζει φτιαγμένος για εκείνον. Η Alice, ο Mad Hatter, η Red Queen και τα αλλόκοτα πλάσματα του Lewis Carroll αποτέλεσαν ιδανικό υλικό για την ιδιαίτερη οπτική του.

Η ταινία γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία, ενώ το 2012 ο Burton επέστρεψε στις ρίζες του με το «Frankenweenie», μετατρέποντας το μικρό φιλμ που είχε γυρίσει δεκαετίες νωρίτερα σε μια μεγάλου μήκους stop-motion ταινία.

Ήταν σαν να επέστρεφε στο παιδί που αγαπούσε τον Frankenstein, τα τέρατα, τις παλιές ταινίες τρόμου και τις σκοτεινές ιστορίες.

Η επιστροφή του «Beetlejuice»

Μετά από αρκετά χρόνια, ο Burton επέστρεψε στον κόσμο που είχε δημιουργήσει στην αρχή της καριέρας του με το «Beetlejuice Beetlejuice» το 2024. Ο Michael Keaton επέστρεψε στον ρόλο του Betelgeuse και η ταινία έδωσε στον Burton την ευκαιρία να ξαναεπισκεφθεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμπαντα της φιλμογραφίας του.

Η επιστροφή αυτή είχε κάτι συμβολικό. Ήταν σαν ο Burton να γύριζε σε έναν κόσμο που είχε δημιουργήσει όταν ακόμη προσπαθούσε να βρει τη θέση του στο Hollywood και να ξανασυναντούσε εκείνο το παράξενο παιδί που αγαπούσε τα τέρατα, τα φαντάσματα και τις παλιές ταινίες τρόμου.

«Wednesday»: Η σύγχρονη επιστροφή στο σκοτεινό παραμύθι

Το Wednesday αποτέλεσε μια από τις πιο χαρακτηριστικές σύγχρονες εκφράσεις της αισθητικής του Tim Burton. Ο Burton σκηνοθέτησε τέσσερα επεισόδια της πρώτης σεζόν και συμμετείχε ως executive producer, μεταφέροντας στη σειρά το γνώριμο γοτθικό ύφος του, το μαύρο χιούμορ και τη γοητεία των «outsiders».

Η Wednesday Addams, με την αλλόκοτη προσωπικότητα και την αδιαφορία της για τους κανόνες, μοιάζει να ανήκει απόλυτα στον κόσμο των ηρώων του Burton. Η σειρά έδειξε έτσι ότι η ιδιαίτερη αισθητική του παραμένει ζωντανή και εξακολουθεί να επηρεάζει τη σύγχρονη pop culture.

Γιατί αγαπήσαμε τον κόσμο του Tim Burton

Ίσως τελικά αυτό που κάνει τόσο αγαπημένες τις ταινίες του Tim Burton είναι ότι δεν μας ζητούν απλώς να φοβηθούμε το διαφορετικό. Μας ζητούν να το γνωρίσουμε.

Ο Edward έχει ψαλίδια αντί για χέρια, αλλά είναι πιο ευαίσθητος από πολλούς ανθρώπους. Ο Jack Skellington είναι ο βασιλιάς του Halloween, αλλά αναζητά κάτι περισσότερο. Ο Ed Wood αποτυγχάνει, αλλά συνεχίζει να δημιουργεί. Οι νεκροί του «Corpse Bride» μπορεί να είναι πιο ζωντανοί από τους ζωντανούς. Και οι παράξενοι χαρακτήρες του Burton, όσο αλλόκοτοι κι αν μοιάζουν, συχνά είναι εκείνοι που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη να αγαπηθούν.

Ο Burton δεν αντιμετωπίζει το σκοτάδι ως κάτι που πρέπει πάντα να φοβόμαστε. Το μετατρέπει σε έναν χώρο όπου μπορούν να χωρέσουν η φαντασία, η μοναξιά, ο έρωτας, το χιούμορ και η διαφορετικότητα.

Και γι' αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί, έστω ανεπίσημα, ως ένας από τους μεγάλους «σκηνοθέτες του Halloween». Όχι επειδή όλες οι ταινίες του μιλούν για το Halloween, αλλά επειδή έχει δημιουργήσει έναν κινηματογραφικό κόσμο που μοιάζει να υπάρχει μόνιμα κάπου ανάμεσα σε μια νύχτα του Οκτωβρίου, ένα σκοτεινό παραμύθι και ένα παιδικό όνειρο.

Ο Tim Burton πήρε όλα εκείνα τα πράγματα που κάποτε θεωρούσαμε τρομακτικά τα τέρατα, τους σκελετούς, τα φαντάσματα, τους outsiders και το σκοτάδι και μας έμαθε να τα κοιτάμε λίγο διαφορετικά.

Μας έκανε να αγαπήσουμε τα τέρατα!