Γιατί η παρουσία του πατέρα μπορεί να κάνει τη διαφορά στη νευρική ανορεξία
Μια πρόσφατη έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών, που παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής στην Πράγα, εξετάζει κάτι που μέχρι τώρα δεν έχει μελετηθεί αρκετά: τον ρόλο των πατέρων στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας.
Η μελέτη επικεντρώνεται σε μια ειδική θεραπευτική παρέμβαση, την TBT-S, ένα εντατικό πρόγραμμα τεσσάρων ημερών που απευθύνεται σε άτομα με νευρική ανορεξία και στις οικογένειές τους. Στόχος του προγράμματος είναι να βοηθήσει τόσο τους ασθενείς όσο και τους φροντιστές να κατανοήσουν καλύτερα τη διαταραχή και να συμμετέχουν πιο ενεργά στη θεραπευτική διαδικασία.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους πατέρες, μια ομάδα που μέχρι σήμερα έχει μελετηθεί πολύ λιγότερο σε σχέση με τις μητέρες. Η έρευνα δείχνει ότι η συμμετοχή τους μπορεί να έχει σημαντική επίδραση στη λειτουργία της οικογένειας και στη συνολική πορεία της θεραπείας.
Η νευρική ανορεξία είναι μια σοβαρή ψυχική διαταραχή που δεν επηρεάζει μόνο το άτομο που νοσεί, αλλά και ολόκληρη την οικογένεια. Οι γονείς συχνά βιώνουν έντονη ψυχολογική πίεση και, χωρίς να το θέλουν, μπορεί κάποιες συμπεριφορές τους να επηρεάζουν την πορεία της νόσου.
Στο πλαίσιο της μελέτης συμμετείχαν 22 πατέρες νεαρών ενηλίκων με νευρική ανορεξία, οι οποίοι αξιολογήθηκαν πριν και μετά την παρέμβαση. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μετά το πρόγραμμα οι πατέρες παρουσίασαν αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, κάτι που οι ερευνητές ερμηνεύουν ως αποτέλεσμα της βαθύτερης κατανόησης της σοβαρότητας της κατάστασης και της πιο ενεργής εμπλοκής τους στη θεραπεία.
Ενδιαφέρον εύρημα αποτελεί επίσης ότι αυτή η αλλαγή στους πατέρες συνδέθηκε με πιο ήπια στάση από τις μητέρες και με μείωση συμπεριφορών που ενισχύουν άθελά τους τη διαταραχή γύρω από το φαγητό. Αυτό ίσως δείχνει μια πιο ισορροπημένη κατανομή ρόλων μέσα στην οικογένεια.
Συνολικά, η έρευνα αναδεικνύει ότι ο ρόλος των πατέρων είναι σημαντικός αλλά ακόμα ανεπαρκώς μελετημένος και ότι οι οικογενειακές θεραπείες χρειάζεται να ενσωματώνουν ουσιαστικά και τους δύο γονείς για πιο αποτελεσματική υποστήριξη του ασθενούς.
Το bovary.gr μίλησε με την πρόεδρο του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών και επικεφαλής της έρευνας, δρ Μαρία Τσάκα για την έρευνα και τον ρόλο των πατέρων στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας.
Ποιο ήταν το κύριο κίνητρο για τη διεξαγωγή αυτής της έρευνας; Δηλαδή, γιατί εστιάσατε συγκεκριμένα στους πατέρες και όχι στους γονείς γενικότερα;
Το κύριο κίνητρο ήταν ακριβώς το γεγονός ότι οι πατέρες παραμένουν συχνά λιγότερο ορατοί τόσο στην κλινική πράξη όσο και στη διεθνή βιβλιογραφία γύρω από τις διατροφικές διαταραχές. Στις περισσότερες οικογενειακές παρεμβάσεις, όταν μιλάμε για «γονείς», στην πραγματικότητα η μεγαλύτερη συμμετοχή, η μεγαλύτερη έκφραση άγχους και η μεγαλύτερη εμπλοκή στη θεραπεία προέρχεται συνήθως από τις μητέρες.
Ωστόσο, μέσα από την κλινική μας εμπειρία στο Ελληνικό Κέντρο Διατροφικών Διαταραχών, βλέπαμε ότι οι πατέρες έχουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο, ο οποίος πολλές φορές δεν αναγνωρίζεται επαρκώς. Μπορεί να είναι πιο σιωπηλοί, πιο πρακτικοί ή πιο συγκρατημένοι συναισθηματικά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν επηρεάζονται βαθιά από τη νόσο ή ότι δεν μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην ανάρρωση.
Θέλαμε, λοιπόν, να φωτίσουμε αυτόν τον ρόλο. Να δούμε πώς οι πατέρες ανταποκρίνονται όταν εκπαιδεύονται μέσα από μια παρέμβαση όπως το TBT-S, πώς αλλάζει η κατανόησή τους για τη νευρική ανορεξία και πώς επηρεάζεται ο τρόπος με τον οποίο στέκονται δίπλα στο παιδί τους. Η επιλογή να εστιάσουμε στους πατέρες δεν έγινε για να τους απομονώσουμε από το οικογενειακό σύστημα, αλλά για να αναδείξουμε μια πλευρά του συστήματος που συχνά μένει στη σκιά.
Πώς συνδυάζεται η νευροβιολογική κατανόηση της διαταραχής με την οικογενειακή συμμετοχή στη θεραπεία;
Η νευρική ανορεξία δεν είναι απλώς μια δυσκολία με το φαγητό ή το βάρος. Είναι μια σοβαρή ψυχική διαταραχή με νευροβιολογική βάση. Γνωρίζουμε ότι εμπλέκονται μηχανισμοί που σχετίζονται με το άγχος, την ανταμοιβή, τη γνωστική ακαμψία, την τελειοθηρία, την ανάγκη ελέγχου και τη δυσκολία στην αλλαγή συμπεριφοράς.
Όταν η οικογένεια κατανοήσει αυτή τη νευροβιολογική διάσταση, αλλάζει ριζικά και ο τρόπος που βλέπει τον ασθενή. Το παιδί δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως «πεισματάρικο», «αντιδραστικό» ή «δύσκολο», αλλά ως ένας άνθρωπος που βιώνει πραγματικό φόβο και έντονη εσωτερική απειλή απέναντι στην τροφή, στο σώμα και στην αλλαγή. Εδώ ακριβώς συνδέεται η νευροβιολογία με την οικογενειακή συμμετοχή.
Η οικογένεια δεν συμμετέχει απλώς για να «πείσει» τον ασθενή να φάει. Συμμετέχει για να μάθει πώς λειτουργεί η νόσος, πώς να μειώνει την ένταση, πώς να στηρίζει το γεύμα, πώς να μην ενισχύει άθελά της τις συμπεριφορές της νοσου και πώς να δημιουργεί ένα περιβάλλον ασφάλειας και σταθερότητας.
Στο TBT-S, αυτή η κατανόηση είναι κεντρική. Δεν ζητάμε από τους γονείς να γίνουν θεραπευτές. Τους βοηθάμε όμως να γίνουν ενημερωμένοι, σταθεροί και αποτελεσματικοί υποστηρικτές της θεραπευτικής διαδικασίας.
Γιατί η διεθνής βιβλιογραφία έχει εστιάσει μέχρι σήμερα κυρίως στον ρόλο των μητέρων;
Η διεθνής βιβλιογραφία έχει εστιάσει περισσότερο στις μητέρες για πολλούς λόγους. Ιστορικά, οι μητέρες ήταν πιο συχνά οι βασικοί φροντιστές μέσα στην οικογένεια. Ήταν εκείνες που συνόδευαν το παιδί στις συνεδρίες, είχαν μεγαλύτερη εμπλοκή στα γεύματα, παρατηρούσαν πιο άμεσα τις αλλαγές στη συμπεριφορά και συχνά αναλάμβαναν την καθημερινή διαχείριση της νόσου.
Υπάρχει επίσης και ένας κοινωνικός παράγοντας. Η φροντίδα του παιδιού έχει παραδοσιακά συνδεθεί περισσότερο με τη μητέρα, άρα και οι επαγγελματίες υγείας συχνά απευθύνονταν πρώτα σε εκείνη. Αυτό επηρέασε και τα ερευνητικά δείγματα, καθώς πολλές μελέτες συμπεριλάμβαναν κυρίως μητέρες ή δεν ανέλυαν ξεχωριστά την εμπειρία των πατέρων.
Όμως αυτό δημιουργεί ένα κενό. Αν μελετάμε μόνο τη μητέρα, δεν βλέπουμε ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα. Ο πατέρας μπορεί να επηρεάζεται διαφορετικά, να αντιδρά διαφορετικά και να συμβάλλει με διαφορετικό τρόπο. Δεν είναι λιγότερο σημαντικός· είναι συχνά λιγότερο μελετημένος.
Η δική μας έρευνα έρχεται ακριβώς να συμβάλει σε αυτή τη συζήτηση: ότι χρειάζεται να δούμε πιο καθαρά και πιο ισότιμα τον ρόλο και των δύο γονέων.
Υπάρχει κάποια ιδιαιτερότητα στο γεγονός ότι η μέση ηλικία των πατέρων ήταν τα 56,45 έτη;
Η μέση ηλικία των πατέρων, 56,45 έτη, έχει ενδιαφέρον γιατί μας δείχνει ότι μιλάμε κυρίως για πατέρες νέων ενηλίκων και όχι μικρών παιδιών. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στη νευρική ανορεξία, γιατί όταν ο ασθενής είναι ενήλικος ή νέος ενήλικος, ο ρόλος της οικογένειας γίνεται πιο σύνθετος.
Οι γονείς δεν έχουν πλέον τον ίδιο βαθμό άμεσου ελέγχου που μπορεί να έχουν στην εφηβεία. Δεν μπορούν απλώς να οργανώσουν το περιβάλλον του παιδιού με τον ίδιο τρόπο. Χρειάζεται να μάθουν πώς να στηρίζουν χωρίς να παραβιάζουν την αυτονομία, πώς να είναι παρόντες χωρίς να γίνονται παρεμβατικοί και πώς να συνεργάζονται με το θεραπευτικό πλαίσιο με έναν πιο ώριμο και ισορροπημένο τρόπο.
Επίσης, σε αυτή την ηλικία πολλοί πατέρες έχουν ήδη διαμορφώσει έναν συγκεκριμένο τρόπο επικοινωνίας και αντιμετώπισης των δυσκολιών. Μπορεί να έχουν μάθει να λειτουργούν περισσότερο πρακτικά, να δείχνουν λιγότερο συναίσθημα ή να θεωρούν ότι πρέπει να «κρατήσουν την οικογένεια όρθια». Η θεραπευτική παρέμβαση μπορεί να τους βοηθήσει να αναγνωρίσουν ότι η συναισθηματική παρουσία δεν είναι αδυναμία, αλλά κρίσιμο στοιχείο υποστήριξης.
Δεν θα λέγαμε ότι η ηλικία από μόνη της οδηγεί σε κάποιο συμπέρασμα, αλλά σίγουρα μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι πατέρες καλούνται να συμμετάσχουν στη θεραπεία.
Τι συμπεράσματα βγάζετε από το γεγονός ότι υπήρχε μόνο ένας άνδρας ασθενής στο δείγμα;
Το γεγονός ότι υπήρχε μόνο ένας άνδρας ασθενής στο δείγμα αντανακλά σε μεγάλο βαθμό και την πραγματικότητα που βλέπουμε συχνά στις υπηρεσίες θεραπείας, όπου η νευρική ανορεξία διαγιγνώσκεται και αντιμετωπίζεται συχνότερα σε γυναίκες. Ωστόσο, είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι οι διατροφικές διαταραχές δεν αφορούν μόνο τα κορίτσια ή τις γυναίκες. Αφορούν και αγόρια και άνδρες, απλώς συχνά υποδιαγιγνώσκονται ή αναζητούν βοήθεια αργότερα.
Από ερευνητικής πλευράς, ο μικρός αριθμός ανδρών ασθενών σημαίνει ότι δεν μπορούμε να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για το πώς διαφοροποιείται η πατρική εμπλοκή ανάλογα με το φύλο του ασθενούς. Είναι ένα σημαντικό σημείο που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.
Κλινικά, όμως, μας υπενθυμίζει κάτι πολύ σημαντικό: πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην αναπαράγουμε την ιδέα ότι η νευρική ανορεξία είναι «γυναικεία νόσος». Οι άνδρες ασθενείς υπάρχουν, υποφέρουν, και πολλές φορές αντιμετωπίζουν επιπλέον εμπόδια, ακριβώς επειδή το κοινωνικό στερεότυπο δεν τους αναγνωρίζει εύκολα ως ανθρώπους που μπορεί να πάσχουν από διατροφική διαταραχή.
Άρα, το συγκεκριμένο εύρημα δεν μας οδηγεί σε γενικεύσεις· μας οδηγεί κυρίως στην ανάγκη για μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και πιο συμπεριληπτική έρευνα στο μέλλον.
Θεωρείτε ότι αυτή η αύξηση του άγχους που παρατηρήθηκε στους πατεράδες είναι ένα αναμενόμενο ή θετικό στάδιο της θεραπευτικής διαδικασίας;
Ναι, μπορεί να είναι αναμενόμενο και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι και θεραπευτικά χρήσιμο, αρκεί να το κατανοήσουμε σωστά. Όταν ένας πατέρας αρχίζει να αντιλαμβάνεται σε βάθος τη σοβαρότητα της νευρικής ανορεξίας, το άγχος του μπορεί προσωρινά να αυξηθεί. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η παρέμβαση τον επιβάρυνε αρνητικά. Μπορεί να σημαίνει ότι μετακινήθηκε από την άγνοια, την απόσταση ή την αμηχανία σε μεγαλύτερη επίγνωση.
Πολλές φορές στην αρχή της θεραπείας, όταν οι γονείς καταλαβαίνουν πραγματικά τι είναι η νόσος, πόσο ισχυρή είναι και πόσο κεντρικός είναι ο δικός τους ρόλος, νιώθουν μεγαλύτερη αγωνία. Αυτό είναι ανθρώπινο. Η επίγνωση συχνά προηγείται της αποτελεσματικής δράσης.
Το ζητούμενο δεν είναι να μην αισθάνεται άγχος ο πατέρας. Το ζητούμενο είναι να μάθει να το ρυθμίζει, να μην το μεταφέρει στον ασθενή με τρόπο που αυξάνει την ένταση και να το μετατρέπει σε οργανωμένη, σταθερή και υποστηρικτική παρουσία.
Με αυτή την έννοια, η αύξηση του άγχους μπορεί να είναι ένα μεταβατικό στάδιο ενεργοποίησης. Δεν το ερμηνεύουμε ως αρνητικό από μόνο του. Το παρακολουθούμε, το επεξεργαζόμαστε θεραπευτικά και βοηθάμε τον πατέρα να περάσει από το «φοβάμαι και δεν ξέρω τι να κάνω» στο «καταλαβαίνω, είμαι παρών και μπορώ να στηρίξω με πιο αποτελεσματικό τρόπο».
Αυτό είναι και ένα από τα πιο ουσιαστικά σημεία της οικογενειακής παρέμβασης: να μη μειώσει απλώς το άγχος, αλλά να το μετατρέψει σε κατανόηση, συμμετοχή και θεραπευτική δράση.
Στοιχεία έρευνας
Τίτλος:Impact of TBT-S Intervention on Fathers of Young Adults with Anorexia Nervosa
Συγγραφείς:Maria Tsiaka, Elena Dieti
Φορέας:Ελληνικό Κέντρο Διατροφικών Διαταραχών
