Τι σημαίνει η διάσημη φράση του Νίτσε «Ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό» για την Ψυχολογία
Η φράση «Ό,τι δεν σε σκοτώνει, σε κάνει πιο δυνατό» είναι από εκείνες τις εκφράσεις που επαναλαμβάνουμε σχεδόν μηχανικά, ιδιαίτερα όταν περνάμε δύσκολες στιγμές. Συχνά τη συνδέουμε με την ανθεκτικότητα όμως, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Δεν μας δυναμώνουν αυτόματα όλες οι εμπειρίες που μας πληγώνουν. Και η ψυχολογία έχει αντίθετη γνώμη.
Η προέλευση της φράσης και το νόημα του Νίτσε
Η φράση αποδίδεται στον Γερμανό φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε, έναν από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές του 19ου αιώνα. Ο Νίτσε άσκησε έντονη κριτική στη δυτική ηθική, τη θρησκεία και τις «αλήθειες» της εποχής του.
Στα έργα του, όπως το "Τάδε έφη Ζαρατούστρα" και το "Πέρα από το καλό και το κακό", υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος δεν έχει ένα έτοιμο, αντικειμενικό νόημα ζωής. Αντίθετα, καλείται να δημιουργήσει ο ίδιος το νόημά του μέσα από αυτό που ονομάζει «βούληση για δύναμη», δηλαδή την εσωτερική ώθηση για αυτοϋπέρβαση και εξέλιξη.
Η γνωστή φράση, λοιπόν, δεν ήταν αρχικά μια απλοϊκή συμβουλή «θετικής σκέψης», αλλά μέρος μιας πιο βαθιάς φιλοσοφικής θέσης για την ανθρώπινη αντοχή και υπέρβαση.
Η ψυχολογία αμφισβητεί την απλοϊκή ερμηνεία
Στη σύγχρονη ψυχολογία, η ιδέα ότι «κάθε δυσκολία μας κάνει πιο δυνατούς» θεωρείται υπεραπλούστευση. Όπως εξηγεί η ψυχολόγος Βίβιαν Γρίβα, τέτοιες αντιλήψεις μπορούν να γίνουν ακόμη και επιβαρυντικές.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι εξιδανικεύουν τον πόνο. Δημιουργούν την προσδοκία ότι κάθε τραυματική εμπειρία πρέπει οπωσδήποτε να οδηγήσει σε ανάπτυξη. Όμως αυτό δεν ισχύει πάντα.
Υπάρχουν εμπειρίες που δεν «χτίζουν» ανθεκτικότητα. Μας αποσταθεροποιούν, μας πληγώνουν βαθιά ή μας οδηγούν σε εσωτερική αποσύνδεση. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν γινόμαστε πιο δυνατοί, απλώς προσπαθούμε να επιβιώσουμε.
Γιατί δεν οδηγεί κάθε δυσκολία σε ανάπτυξη;
Η ανάπτυξη μετά από μια δύσκολη εμπειρία δεν είναι αυτόματη διαδικασία. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες:
Εσωτερικοί παράγοντες
- οι εμπειρίες που έχει ζήσει το άτομο από μικρό
- ο τρόπος που έμαθε να συνδέεται με τους άλλους (π.χ. αν νιώθει ασφάλεια στις σχέσεις του)
- η ικανότητά του να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του
- οι εσωτερικές του δυνάμεις και οι τρόποι που έχει μάθει να αντιμετωπίζει τα προβλήματα
Εξωτερικοί παράγοντες
- η ύπαρξη υποστηρικτικού περιβάλλοντος
- σχέσεις όπου το άτομο νιώθει ότι το ακούν και το κατανοούν
- πρόσβαση σε ψυχολογική βοήθεια
- ένα πλαίσιο που δεν ακυρώνει ή υποτιμά την εμπειρία του
Με απλά λόγια: άλλο πράγμα είναι να περνάς μια δυσκολία με στήριξη και άλλο να την περνάς μόνος/μόνη σου, χωρίς εργαλεία ή ασφάλεια.
Το πρόβλημα με τη φράση σε τραυματικές εμπειρίες
Σε περιπτώσεις ψυχικού τραύματος, η φράση «ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό» μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβλαβής. Γιατί;
- δημιουργεί πίεση ότι «πρέπει να είσαι δυνατός/ή»
- οδηγεί σε ενοχή όταν κάποιος δεν αντέχει
- ακυρώνει την ανάγκη για υποστήριξη
- ενισχύει τη σιωπή και την καταπίεση συναισθημάτων
Πολλές φορές, αντί να βοηθούν, τέτοιες εκφράσεις ωθούν το άτομο να «σφίξει τα δόντια» και να συνεχίσει χωρίς να επεξεργαστεί αυτό που του συνέβη. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε αποσύνδεση από τα συναισθήματα ή σε πιο σύνθετες ψυχολογικές δυσκολίες.
Ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απλώς «αντέχω»
Στην καθημερινή γλώσσα συχνά συγχέουμε δύο έννοιες: την αντοχή και την ψυχική ανθεκτικότητα.
- Αντοχή (ή «το να αντέχω») σημαίνει ότι συνεχίζω να λειτουργώ, συχνά όμως αποσυνδέομαι από τα συναισθήματά μου για να τα καταφέρω.
- Ψυχική ανθεκτικότητα είναι η ικανότητα να προσαρμόζομαι σε δύσκολες συνθήκες, διατηρώντας επαφή με τον εαυτό μου και επεξεργαζόμενος την εμπειρία.
Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν πονάς. Σημαίνει ότι μπορείς να περάσεις μέσα από τον πόνο χωρίς να χαθείς μέσα σε αυτόν.
Πώς μπορείτε να ενισχύσετε την ψυχική σας ανθεκτικότητα;
Μερικές βασικές πρακτικές που ενισχύουν την υγιή ανθεκτικότητα είναι να:
- αναζητούμε σχέσεις εμπιστοσύνης όπου μπορούμε να μιλήσουμε ανοιχτά
- ονοματίζουμε αυτό που νιώθουμε, αντί να το καταπιέζουμε
- παρατηρούμε το σώμα και τις σωματικές αντιδράσεις των συναισθημάτων
- αναγνωρίζουμε πότε μια αφήγηση («πρέπει να είμαι δυνατός/ή») μας πιέζει υπερβολικά
- επιτρέπουμε τη συναισθηματική ευαλωτότητα χωρίς να ντρεπόμαστε
Η φράση του Νίτσε έχει μείνει στην ιστορία ως σύμβολο δύναμης. Όμως στην ψυχολογική της «καθημερινή χρήση», συχνά απλοποιείται υπερβολικά. Κάποιες εμπειρίες μας βοηθούν να ωριμάσουμε. Άλλες μας πληγώνουν και χρειάζονται φροντίδα, όχι «ηρωική αντοχή». Η δύναμη δεν είναι να μη λυγίζεις, αλλά να μπορείς να επεξεργάζεσαι αυτό που σου συμβαίνει.
Ίσως, λοιπόν, η πιο ακριβής εκδοχή της φράσης σήμερα να είναι όχι ότι «ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό», αλλά «ό,τι μπορείς να επεξεργαστείς με ασφάλεια και στήριξη, μπορεί να γίνει μέρος της εξέλιξής σου».
