Οι γυναίκες που αλλάζουν αθόρυβα τον χάρτη των ανδροκρατούμενων επαγγελμάτων
Οι πρόσφατες αλλαγές που έχουν δρομολογηθεί στις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις φέρνουν στο προσκήνιο τον ολοένα αυξανόμενο ρόλο των γυναικών σε θέσεις ευθύνης και επιχειρησιακής συμμετοχής.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η εφαρμογή της εθελοντικής στράτευσης γυναικών στον Στρατό Ξηράς και η ανάληψη της εκπροσώπησης Τύπου του ΓΕΕΘΑ από γυναίκα αξιωματικό για πρώτη φορά στην ιστορία του Επιτελείου.
Η εξέλιξη αυτή έρχεται να ενισχύσει τη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία των γυναικών σε τομείς που για δεκαετίες θεωρούνταν αποκλειστικά ανδροκρατούμενοι, από τις Ένοπλες Δυνάμεις και τη ναυτιλία έως την αεροπορία και τις επιστήμες, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι η επαγγελματική επάρκεια δεν καθορίζεται από το φύλο.
Η πραγματικότητα πίσω από τα στερεότυπα
Παρότι οι κοινωνίες έχουν εξελιχθεί σημαντικά, πολλές γυναίκες που επιλέγουν τέτοιες επαγγελματικές διαδρομές εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωπες με προκαταλήψεις και αμφισβήτηση. Συχνά καλούνται να αποδείξουν περισσότερα από τους άνδρες συναδέλφους τους, όχι λόγω έλλειψης ικανοτήτων, αλλά εξαιτίας ξεπερασμένων αντιλήψεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Υποπλοίαρχος με δίπλωμα καπετάνιου σε κρουαζιερόπλοιο, Μαντώ Μπεργιού, η οποία, μιλώντας στο Bovary, περιγράφει τις προκλήσεις που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στον χώρο της ναυτιλίας.
«Έχω βρεθεί αντιμέτωπη με ανθρώπους που πιστεύουν πως οι γυναίκες δεν μπορούν να κάνουν τα ίδια με τους άντρες. Το καλύτερο που μπορεί κάποιος να κάνει σε αυτή την περίπτωση είναι να το βλέπει σαν motivation και πολύ απλά να αποδεικνύει πως μπορούμε να κάνουμε ακριβώς τα ίδια. Η μόνη μας διαφορά είναι η σωματική δύναμη, η οποία είναι και λογική λόγω σωματικής διάπλασης. Όλα τα άλλα μπορούμε να τα καταφέρουμε το ίδιο».
Σε άλλη τοποθέτησή της, υπογραμμίζει ότι η ανάγκη για συνεχή απόδειξη των ικανοτήτων των γυναικών παραμένει, δυστυχώς, υπαρκτή: «Σίγουρα χρειάζεται να το αποδεικνύουν, γιατί υπάρχουν μυαλά που θεωρούν πως οι γυναίκες θα έπρεπε να είναι στο σπίτι ή να κάνουν δουλειές γραφείου. Και αυτά τα μυαλά δυστυχώς πάντα θα υπάρχουν».
«Συχνά χρειάζεται να είσαι εξαιρετική για να θεωρηθείς απλώς επαρκής»
Η επαγγελματίας πιλότος της Πολεμικής Αεροπορίας Μάρθα Γιαννακουλάκου μιλά στο Bovary για την πορεία της στην αεροπορία, τις προκλήσεις που αντιμετώπισε αλλά και για τη σημασία της επιμονής, της συνέπειας και του επαγγελματισμού.
«Όταν ξεκίνησα την πορεία μου στην αεροπορία, οι γυναίκες ήταν ελάχιστες. Στη σχολή ήμουν η μοναδική κοπέλα, γεγονός που από πολύ νωρίς μου δημιούργησε την αίσθηση ότι έπρεπε να προσπαθώ περισσότερο για να θεωρούμαι ισάξια με τους άνδρες συναδέλφους μου. Συχνά ένιωθα ότι οι επιτυχίες ενός άνδρα θεωρούνταν δεδομένες, ενώ μια γυναίκα έπρεπε να αποδεικνύει ξανά και ξανά την αξία και τις ικανότητές της.
»Αυτό, ωστόσο, λειτούργησε ως ισχυρό κίνητρο για μένα. Αποφοίτησα με υψηλή βαθμολογία και ήμουν η πρώτη της σειράς μου που εξασφάλισε απευθείας θέση στο πιλοτήριο μετά την ολοκλήρωση των σπουδών. Πιστεύω ότι πολλές γυναίκες που δραστηριοποιούνται σε ανδροκρατούμενους χώρους αναγνωρίζουν αυτό το συναίσθημα: συχνά χρειάζεται να είσαι εξαιρετική για να θεωρηθείς απλώς επαρκής».
«Έπρεπε πολλές φορές να αποδείξω πως η θέση μιας γυναίκας στην αεροπορία δεν είναι μόνο για βοηθητικούς ρόλους. Ο καλύτερος τρόπος να απαντάς σε τέτοιες προκαταλήψεις είναι η συνέπεια και ο επαγγελματισμός. Οι ευκαιρίες σήμερα είναι περισσότερες και αυτό είναι μια πρόοδος. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι ορισμένα στερεότυπα εξακολουθούν να υπάρχουν. Είμαι 7 χρόνια στο πιλοτήριο και ακόμα βλέπω τέτοιες συμπεριφορές. Ελπίζω και εύχομαι οι επόμενες γενιές γυναικών να μην χρειάζεται να αποδεικνύουν περισσότερα για να αντιμετωπίζονται ως ίσες.
»Εγώ εγκατέλειψα την Ελλάδα και την οικογένειά μου γιατί ένιωθα πως το εξωτερικό είναι ένα περιβάλλον πολύ πιο ανοιχτό στις γυναίκες με τέτοια επαγγέλματα, όπως το πιλοτήριο. Στην Ελλάδα υπάρχει η αντίληψη πως μια γυναίκα ταιριάζει ως αεροσυνοδός και όχι ως πιλότος».
«Το ζητούμενο δεν είναι να ξεχωρίζει μια γυναίκα επειδή είναι πιλότος, αλλά για τις ικανότητές της»
Παρόμοια εικόνα περιγράφει και η κυβερνήτης αεροσκάφους της AEGEAN, Νικολέτα Πέτρογλου, η οποία έχει βιώσει από κοντά την εξέλιξη της παρουσίας των γυναικών στο πιλοτήριο. Αν και αναγνωρίζει ότι οι γυναίκες σε παραδοσιακά ανδροκρατούμενους χώρους συχνά καλούνται να αποδείξουν περισσότερα, θεωρεί ότι η πρόοδος που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια είναι σημαντική.
«Η αλήθεια είναι ότι όταν ξεκίνησα την πορεία μου στην αεροπορία, οι γυναίκες πιλότοι ήταν αισθητά λιγότερες από ό,τι σήμερα. Παρ’ όλα αυτά, αυτό που με κέρδισε από την πρώτη στιγμή ήταν ότι μέσα στο πιλοτήριο η ασφάλεια, η γνώση, η εκπαίδευση και η συνεργασία είναι αυτά που έχουν πραγματικά σημασία ανεξαρτήτως φύλου.
»Φυσικά, σε έναν χώρο που παραδοσιακά ήταν και εξακολουθεί να είναι ανδροκρατούμενος, υπάρχουν στιγμές που αντιλαμβάνεσαι ότι ξεχωρίζεις. Όμως, η παρουσία όλο και περισσότερων γυναικών στην αεροπορία θεωρώ ότι έχει συμβάλει σημαντικά στο να αλλάξουν παλιές αντιλήψεις και στερεότυπα που παλαιότερα ίσως δεν βοηθούσαν την εξέλιξη των γυναικών. Στον κλάδο μας έχουν γίνει σημαντικά βήματα και πλέον νιώθω ότι η επαγγελματική αξία ενός ανθρώπου κρίνεται ολοένα και περισσότερο από τις ικανότητες και τη στάση του και λιγότερο από το φύλο του».
«Κάθε γυναίκα που δραστηριοποιείται σε έναν παραδοσιακά ανδροκρατούμενο χώρο έχει βρεθεί κάποια στιγμή αντιμέτωπη με την ανάγκη να αποδείξει την αξία της λίγο περισσότερο από έναν άνδρα. Σίγουρα, υπάρχουν άνθρωποι που μπορεί αρχικά να έχουν αμφιβολίες ή να σε αντιμετωπίσουν με μεγαλύτερη επιφύλαξη. Ωστόσο, η δική μου εμπειρία μου έχει δείξει ότι υπάρχουν και εκείνοι, οι οποίοι είναι και η πλειοψηφία που θα σε στηρίξουν, θα σε εμπνεύσουν και θα αναγνωρίσουν την προσπάθεια και τις ικανότητές σου ανεξάρτητα από το φύλο σου. Και είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό ότι τα τελευταία χρόνια οι φωνές αυτές γίνονται ολοένα και περισσότερες.
»Προσωπικά, σε όλη μου την καριέρα, επέλεξα να μην εστιάζω στις αμφιβολίες των άλλων, αλλά στη συνεχή βελτίωση του εαυτού μου. Με τον χρόνο κατάλαβα ότι η συνέπεια, η γνώση και ο επαγγελματισμός είναι τα πιο ισχυρά επιχειρήματα που μπορεί να έχει κάποιος για να κερδίσει τον σεβασμό. Στο τέλος της ημέρας, αυτό που έχει πραγματική σημασία δεν είναι το φύλο, αλλά η ικανότητα, η αφοσίωση και ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνεσαι στις απαιτήσεις και τις ευθύνες του ρόλου σου».
Αν και η αεροπορία έχει κάνει σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της ισότητας, οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν μειοψηφία στο επάγγελμα του πιλότου. Η Νικολέτα Πέτρογλου εκτιμά ότι οι ευκαιρίες σήμερα βασίζονται όλο και περισσότερο στην αξιοκρατία και τις ικανότητες, ενώ θεωρεί ότι η μεγαλύτερη πρόκληση παραμένει η ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στον κλάδο.
«Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Σήμερα, οι ευκαιρίες εκπαίδευσης, επαγγελματικής εξέλιξης και αξιολόγησης στον χώρο της αεροπορίας βασίζονται σε αντικειμενικά κριτήρια και υψηλά πρότυπα επαγγελματικής επάρκειας. Η πρόκληση που εξακολουθεί να υπάρχει σχετίζεται κυρίως με την αριθμητική εκπροσώπηση, καθώς οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν μικρότερο ποσοστό των πιλότων παγκοσμίως. Ωστόσο, όσο περισσότερα κορίτσια βλέπουν γυναίκες να πετούν, να γίνονται κυβερνήτες και να καταλαμβάνουν θέσεις ευθύνης, τόσο περισσότερο η εικόνα αυτή θα θεωρείται φυσιολογική για τις επόμενες γενιές.
Για μένα, το ζητούμενο δεν είναι να ξεχωρίζει μια γυναίκα επειδή είναι πιλότος, αλλά να αναγνωρίζεται ως ένας ικανός επαγγελματίας που πέτυχε τους στόχους του με δουλειά, αφοσίωση και επιμονή. Αυτό είναι το μήνυμα που θα ήθελα να περάσω και στα νέα κορίτσια που ονειρεύονται να ακολουθήσουν το επάγγελμα. Κι εγώ στάθηκα τυχερή, γιατί εργάζομαι εδώ και 13 χρόνια στην AEGEAN, έναν οργανισμό, στον οποίο όχι μόνο κανένα στερεότυπο δεν περιόρισε τις φιλοδοξίες μου, αλλά μου έδωσε τη δυνατότητα να εξελιχθώ επαγγελματικά και προσωπικά σε ένα περιβάλλον, όπου όλοι είναι ίσοι, αποδεικνύοντας ότι η αεροπορία αποτελεί έναν κλάδο, στον οποίο όταν έχεις πάθος και επιμονή μπορείς να κυνηγήσεις τα όνειρά σου και να πετάξεις ψηλά».
Κατάρριψη στερεοτύπων σε ξηρά, θάλασσα και αέρα
Η παρουσία των γυναικών στον στρατό ξηράς, τη θάλασσα και την αεροπορία αποτελεί αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής πορείας, κατά την οποία σταδιακά άρχισαν να σπάνε τα στερεότυπα που ήθελαν αυτούς τους χώρους αποκλειστικά ανδρικούς. Από την υποστήριξη και τις βοηθητικές υπηρεσίες, οι γυναίκες πέρασαν σε πιο ενεργούς και απαιτητικούς ρόλους, διεκδικώντας ισότιμη συμμετοχή και αναγνώριση των ικανοτήτων τους.
Στον στρατό ξηράς, η συμμετοχή των γυναικών ξεκίνησε κυρίως μέσα από υγειονομικές και υποστηρικτικές δομές, όμως σταδιακά επεκτάθηκε και σε πιο κρίσιμες θέσεις. Ιστορικές μορφές όπως η Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ συνέβαλαν καθοριστικά στο να αναγνωριστεί η αξία της γυναικείας παρουσίας μέσα σε στρατιωτικά περιβάλλοντα, θέτοντας τα θεμέλια για τη μετέπειτα εξέλιξη. Στη ναυτιλία και την αεροπορία, η υπέρβαση των στερεοτύπων υπήρξε εξίσου σημαντική.
Στη θάλασσα, γυναίκες όπως η Νόρα Στάνφορντ άνοιξαν τον δρόμο σε έναν χώρο που θεωρούνταν σχεδόν απαγορευτικός για το φύλο τους, ενώ στην αεροπορία η Αμέλια Έρχαρτ έγινε σύμβολο ελευθερίας και ισότητας, αποδεικνύοντας ότι οι γυναίκες μπορούν να κατακτήσουν ακόμη και τον ουρανό.
