Κριστίν ντε Πιζάν: Η «μητέρα του φεμινισμού» μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά
To βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών, εμβληματικό έργο του 15ου αιώνα που αντιμετωπίζει για πρώτη φορά τον μισογυνισμό, μέσω της λογοτεχνίας, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία.
Ο μεταφραστής του έργου και μελετητής της μεσαιωνικής γραμματείας, Νίκος Καραπιδάκης μας μιλά για αυτόν τον «γυναικείο τρόπο κατανόησης του κόσμου».
To 1979, η πρωτοπόρος της φεμινιστικής τέχνης, Τζούντι Σικάγο παρουσίασε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Σαν Φρανσίσκο το μνημειώδες έργο της, το Δείπνο (The Dinner Party). Ένα ισόπλευρο τριγωνικό τραπέζι 92 τετραγωνικών μέτρων με τριάντα εννιά θέσεις. Καθεμία ένας φόρος τιμής σε ιστορικές και συμβολικές γυναικείες μορφές, που άφησαν το δικό τους στίγμα στον δυτικό πολιτισμό, όπως η Υπατία, η Σαπφώ και η Βιρτζίνια Γούλφ, εκκινώντας από τα προϊστορικά χρόνια και φτάνοντας μέχρι και τον 20ο αιώνα.
Ανάμεσά τους, η Κριστίν ντε Πιζάν. Η πρώτη γυναίκα της διανόησης στη Γαλλία του μεσαίωνα αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη, που κατάφερε να ζήσει από τη γραφή της, μοναχική φωνή απέναντι στη γυναικεία υποτίμηση. Η Σικάγο στο πορσελάνινο σερβίτσιο της, την αναπαρέστησε ως μία πεταλούδα με το ένα της φτερό «ανασηκωμένο σε στάση άμυνας, συμβολίζοντας την προσπάθειά της να υπερασπιστεί τις γυναίκες».
Το βιβλίο της “Le Livre de la Cité des Dames” μεταφράστηκε στη σύγχρονη αγγλική στην πλήρη του μορφή, αργότερα το 1982. Όμως, είχε ήδη αναδειχθεί σε σημείο αναφοράς της γυναικείας σκέψης χάρη στη Σιμόν ντε Μποβουάρ, η οποία στο «δεύτερο φύλο» αναφέρει πως «πρώτη φορά βλέπουμε γυναίκα να παίρνει την πένα της για να υπερασπιστεί το φύλο της».
Κάτι ανάλογο συνέβη και το 2024 στην Τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Παρισιού. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής Τομά Ζολύ την τοποθέτησε πρώτη ανάμεσα σε δέκα επιχρυσωμένα αγάλματα, στις όχθες του Σηκουάνα για την έκθεση “Sororité”, αφιερωμένη στις γυναίκες του γαλλικού πνεύματος. Η Κριστίν ντε Πιζάν κέρδισε με την πένα της ξανά και ξανά, όχι μόνο την επίβιωσή της, αλλά και τη δική της θέση στο λογοτεχνικό τοπίο της εποχής της και την υστεροφημία της.
Η ζωή και το έργο της Κριστίν ντε Πιζάν
Η, ιταλικής καταγωγής Κριστίν, βρέθηκε από νεαρή ηλικία στην αυλή του Καρόλου του Ε’ του Σοφού περί το 1369, συνοδεύοντας τον ιατρό και αστρολόγο πατέρα της, Τομάζο Μπενβενούτο ντα Πιτσάνο. Οι άντρες στη δική της ζωή σε αντίθεση με τον κανόνα, θα ενθαρρύνουν το έμφυτο ενδιαφέρον της για τη μάθηση. Ο πατέρας της θα φροντίσει να επωφεληθεί από την εκπαίδευση των ευγενών, ανοίγοντάς της έναν ορίζοντα γνώσης ασυνήθιστο για γυναίκα. Το ίδιο και ο σύζυγός της, ο βασιλικός γραμματέας Ετιέν ντε Καστέλ, που θα στηρίξει την κλίση της και τις συγγραφικές της επιδιώξεις.
Σε μία ακόμα ανατροπή των συμβάσεων, η ντε Πιζάν μόνη στα εικοσιπέντε μετά τον απρόσμενο θάνατό του από την επιδημία της πανώλης και επιφορτισμένη με την ευθύνη των τριών τους παιδιών και της μητέρας της θα επιλέξει να πορευτεί μόνη. Όχι με την ασφάλεια ενός νέου γάμου αλλά με τη δύναμη της γραφής της.
Οι μπαλάντες της κερδίζουν την αποδοχή της αυλής, αποκτώντας ισχυρούς πάτρωνες, όπως η βασίλισσα Ιζαμπώ της Βαυαρίας και ο βασιλιάς Κάρολος ΣΤ’ της Γαλλίας. Μέσα από το εκτενές έργο της, η ντε Πιζάν διεκδικεί τον συγγραφικό και δημόσιο λόγο της παίρνοντας θέση για ένα εύρος θεματικών, όχι μόνο για τη γυναικεία ανισότητα αλλά και για ζητήματα θρησκείας, ηθικής εν καιρώ πολέμου αλλά και απώλειας των αγαπημένων. Λίγο πριν τον θάνατό της, το τελευταίο της βιβλίο θα αφορά μία άλλη γυναίκα που με το θάρρος της έμεινε, επίσης στην ιστορία. Την Ιωάννα της Λωραίνης.
Η αναζήτηση της αλήθειας στο Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών
Με αφορμή το απαξιωτικό βιβλίο των “Lamentations” του Ματθαιόλου, όπου οι γυναίκες παρουσιάζονται ως ηθικά κατώτερες, η ντε Πιζάν αντιδρά δια της γραφής. Δεν αρκείται, όμως, σε μία πύρινη πολεμική. Απαντά στην κακεντρέχεια με γνώση και δομεί την Πολιτεία της με μεθοδικότητα. Παραθέτει σχολαστικά υποτιμητικές ρήσεις από τον Οβίδιο, τον Κικέρωνα και τον Κάτωνα για να αντιτάξει τα «αναρίθμητα καλά που έχουν προσφέρει οι γυναίκες». Η διαπίστωση αυτή, όμως, έρχεται μέσα από τη δοκιμασία. Η προσωπική αμφιβολία που της προκαλεί ο κυκεώνας κακόβουλων παραθεμάτων την οδηγεί στην κριτική διερεύνησή τους. Και εντέλει στην εσωτερική αλήθεια, αναγνωρίζοντας την αξία της γυναικείας ταυτότητας.
Ένα νέο βασίλειο θηλυκότητας
Βλέποντας τυχαία τον πίνακα του Μποτιτσέλι «η Συκοφαντία του Απελλή» με έννοιες, όπως η συκοφαντία, η άγνοια, ο φθόνος και η απάτη να παρουσιάζονται με γυναικεία μορφή, βασανίζοντας τον κατηγορούμενο, συνειρμικά σκέφτομαι την Κριστίν ντε Πιζάν. Μέσα στην παράδοση της αλληγορικής εικονογραφίας εκείνη αξιοποιεί την ίδια συμβολική γλώσσα, εμμένοντας στη θετική της διάσταση. Η λογική με τον αστραφτερό της καθρέφτη αντανακλά το εγώ των ανθρώπων, υποδεικνύοντας τα σφάλματα και τις υποχρεώσεις τους. Η ορθότητα με τον χάρακά της ξεχωρίζει το ευθύ από το στρεβλό. Και η δικαιοσύνη με το χρυσό δοχείο της μετρά το τι αναλογεί στον καθένα. Οι τρεις στεφανωμένες γυναικείες μορφές θα ορίσουν την Πολιτεία των Κυριών, που διασώζει τη γυναικεία αξιοπρέπεια.
Με το μελάνι της πένας της, η Κριστίν ντε Πιζάν χτίζει έναν μεγάλο μεταφορικό χώρο, που έρχεται να περιβάλλει προστατευτικά την «πηγή όλων των δεινών». Μια ασφαλή κοινότητα γυναικείας αλληλεγγύης. Στα απόρθητα τείχη του φιλοξενεί όλες εκείνες τις αξιόλογες γυναικείες μορφές που με την ύπαρξή τους ανατρέπουν τα «ταπεινά και πονηρά επιχειρήματα» απέναντί τους, ένα προς ένα. Κάθε θεμέλιος λίθος είναι και μία γυναίκα του παρελθόντος. Περισσότερες από εκατόν πενήντα γυναίκες από την ιστορία, τη μυθολογία και τη Βίβλο, με προεξάρχουσα την Παρθένο Μαρία, γίνονται τα ηχηρά τεκμήρια της αρετής, της φρόνησης και της ψυχικής αντοχής. Προστατευμένες από τις προσβολές, τη συκοφαντία και τα λιβελογραφήματα, που παράγουν οι άνδρες συγγραφείς, οι γυναίκες διαμένουν στο δικό τους «οχυρό» αναπτύσσοντας μια στέρεη άμυνα απέναντι στις κοινωνικές προκαταλήψεις.
Μέσα από τα exempla, τα παραδείγματα της ιστορίας που έχει επιλέξει, οι γυναίκες αναδεικνύονται ως εξίσου ενεργά υποκείμενα στην πολιτική, την επιστήμη και τις τέχνες, εκδηλώνοντας την ίδια κλίση προς την άσκηση εξουσίας και τη συμμετοχή στα κοινά. Στις θεωρίες περί κατώτερης γυναικείας νοημοσύνης, η ντε Πιζάν επικαλείται τον Βοκάκιο και το παράδειγμα της Καρμέντας, που επινόησε το πιο διαδεδομένο αλφάβητο. Το λατινικό. Στην επίδειξη της σωματικής ρώμης αντιπαραβάλλει την ψυχική δύναμη και τη διανοητική δραστηριότητα. Αντικρούει τον ισχυρισμό ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να κρατήσουν κανένα μυστικό και αναρωτιέται γιατί δεν συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων στις δικαστικές διαδικασίες. Ζητήματα που θίγει φαντάζουν παραδόξως επίκαιρα μέχρι σήμερα. Όπως το γεγονός ότι οι σύζυγοι ενοχλούνται και διαμαρτύρονται, που η γυναίκα τους έφερε στον κόσμο ένα κορίτσι. Ή την υπόνοια ότι οι γυναίκες μπορεί να βρίσκουν ευχαρίστηση στον βιασμό τους.
Διάλογος με τα μεγάλα κείμενα, αυτοαναφορικότητα και “image-making”
Η ντε Πιζάν μετέρχεται διαφορετικά λογοτεχνικά σχήματα για να οικοδομήσει την αλληγορία της. Με τον εσωτερικό διάλογο, την προσωποποίηση, τη μεταφορά, την τέχνη της πειθούς διαμορφώνει τα επιχειρήματά της και αποκαλύπτει τις ιδεολογικές και ηθικές της αναζητήσεις. Δεν λείπει η παραίνεση προς τις άλλες γυναίκες να παραμένουν ευσεβείς και η σύνδεση με το χριστιανικό ιδεώδες, που συνάδει τόσο με την ανατροφή όσο και με το κλίμα της εποχής της. Πέρα από τη νομιμοποίηση που αποκτά χάρη στην αυθεντία, στην αναφορά της σε μεγάλα ιστορικά και φιλοσοφικά κείμενα, διαχειρίζεται τη διακειμενικότητα για να ενεργοποιήσει έναν διάλογο με την πνευματική της κληρονομιά.
Υπάρχει, όμως κι ένα ακόμα καινοτόμο στοιχείο στη γραφή της. Στα πλαίσια του αναστοχασμού, μέσα στην εξιστόρησή της περιλαμβάνει αυτοπαραπομπές. Ενδοκειμενικές αναφορές σε άλλα βιβλία της, τα οποία ενισχύουν τη συλλογιστική της πορεία και ενδυναμώνουν το συγγραφικό της κύρος. Προεκτείνοντας ακόμα περισσότερο την κατασκευή της φήμης της, η Κριστίν έχει πλήρη κυριότητα της εικόνας της, αναλαμβάνοντας ένα πρώιμο “image-making”. Πέρα από την αυτοαναφορικότητα στην αφήγησή της, επιβλέπει μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια τη διαμόρφωση της εικονογράφησης στα χειρόγραφά της, κατευθύνοντας τις γυναίκες συνεργάτιδές της. Με το “cotehardie” φόρεμά της στο, πολύτιμο για την εποχή κυανό χρώμα, από λάπις λαζούλι και τον λευκό δίκερο κεφαλόδεσμο “attor de Gibet”... Μοναχική και αφοσιωμένη στη μελέτη, στην «κάμαρη της λογίας» σκυμμένη στο scriptorium και περιτριγυρισμένη από βιβλία και τα εργαλεία της γραφής της, η εικόνα της ανακαλεί σημειολογικά τους τέσσερις ευαγγελιστές, συγκροτώντας τη σεβάσμια συγγραφική της ιδιότητα.
Συνολικά, το έργο της δεν συνιστά απλώς ένα κολακευτικό «Πάνθεον γυναικών», αλλά λειτουργεί ως «ηθικό κάτοπτρον», ένας οδηγός για την πραγματική ζωή. Η απαρίθμησή της ανακαλεί ως πρότυπο το έργο «Περί επιφανών γυναικών» (De mulieribus claris) του Βοκάκιου, ταυτόχρονα όμως συνομιλεί και με την «Πολιτεία του Θεού» (De Civitate Dei) του Αγίου Αυγουστίνου, η οποία διαχωρίζει την ανθρωπότητα στους σωσμένους και τους καταδικασμένους. Στη δική της Πολιτεία μακριά από την κακία, οι γυναίκες ανήκουν δικαιωματικά στον δρόμο του υψηλού.
Η Κριστίν ντε Πιζάν αντλεί από τις πηγές της για να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες αναπαραστάσεις. Όμως, το πράττει με μια «θετική προοπτική μετασχηματισμού των ηθών» και την προοπτική της ελπίδας, όπως αναφέρει ο μεταφραστής του έργου στα ελληνικά, Νίκος Καραπιδάκης. Εκείνο που αναζητά είναι η ανάγκη της συμπληρωματικότητας των δύο φύλων.
Έστω κι αν αυτό συμβαίνει μέσα στο προστατευμένο πλαίσιο του παλατιού, η συγγραφέας με το έργο της απευθύνεται στις γυναίκες κάθε κοινωνικής προέλευσης. Είναι η πρώτη γυναίκα των γραμμάτων που με την ευρυμάθεια και την επιμονή της, τοποθετεί τον διάλογο για τη γυναίκα στην κοσμική σφαίρα. Και με την παράτολμη φιλοδοξία της διεκδικεί και κατακτά τη δική της παρουσία στο πεδίο των γραμμάτων.
Πέντε και πλέον αιώνες μετά, το 1929 η Βιρτζίνια Γουλφ στο βιβλίο της «Ένα δικό σου δωμάτιο» γράφει πως «εκείνο που υπαγόρευε στις γυναίκες την ανωνυμία μέχρι και τον δέκατο ένατο αιώνα ήταν ένα κατάλοιπο της αίσθησης της αγνότητας». Για την Κριστίν ντε Πιζάν, η οποία υπερασπίζεται με τόσο ζήλο τη σημασία της ενάρετης ζωής, η αγνότητα δεν συνίσταται σε μια πειθήνια απραξία αλλά στην ενεργή προάσπιση των ηθικών αρετών της γυναίκας. Γι’ αυτό και διαρρηγνύει αυτό το στερεότυπο με την υπογραφή της. Υποστηρίζει χωρίς φόβο το συγγραφικό της έργο, αντιμάχοντας την κυρίαρχη ρητορική για το γυναικείο φύλο. Κι αυτό την κάνει για ακόμα έναν λόγο τόσο σημαντική.
Ο μεταφραστής του έργου Νίκος Καραπιδάκης, μοιράζεται σκέψεις για τη σημασία του έργου της Κριστίν ντε Πιζάν στο πεδίο της σκέψης και στον διάλογο για τη θέση της γυναίκας, που παραμένει ανοιχτός μέχρι σήμερα.
«Ένας γυναικείος τρόπος κατανόησης του κόσμου»
Πώς επιλέχθηκε σήμερα η μετάφραση ενός εμβληματικού, αλλά ίσως σχετικά εξειδικευμένου, έργου της μεσαιωνικής γραμματείας; Ποια θεωρείτε ότι είναι η σημασία του για τον σύγχρονο αναγνώστη και τι έρχεται να προσφέρει, κατά τη γνώμη σας, στην ελληνική βιβλιογραφία;
Ν.Κ. Θα επέμενα στην έννοια του εμβληματικού. Δεν γράφτηκε ως επιστημονική πραγματεία, αλλά ως ένα έργο που θα διαβαζόταν και θα ακουγόταν, κυρίως από γυναίκες, τις οποίες θα βοηθούσε να αναπτύξουν έναν στοχασμό για τη φύση τους και την ιστορία τους. Η μεσαιωνική γραμματεία παρήγαγε έργα εμβληματικά που διαβάζονται ακόμα και σήμερα, όπως είναι η Θεία Κωμωδία και ο κύκλος του Γκράαλ και των ιπποτών της Στρογγυλής Τράπεζας ή το Δεκαήμερο του Βοκκάκιου. Σ’ αυτά συγκαταλέγεται σήμερα και η Πολιτεία των Κυριών της Κριστίν ντε Πιζάν. Ο σύγχρονος αναγνώστης και κυρίως η σύγχρονη αναγνώστρια έχει τη ευκαιρία να ξαναδιαβάσει την ιστορία της «ανακάλυψης» του γυναικείου φύλου ως ξεχωριστής κατηγορίας της ανθρώπινης ιστορίας. Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε μόνο την ιστορία των ανδρών και του λόγου τους για την ιστορία. Γνωρίζαμε δηλαδή την ιστορία της μισής ανθρωπότητας. Εδώ έχουμε αλλαγή παραδείγματος. Η ελληνική βιβλιογραφία πρέπει να επικοινωνεί διαρκώς μ’ εκείνα τα κείμενα της ανθρώπινης σκέψης που είχαν και έχουν κάτι να πουν.
Ως βιβλίο ανεξάντλητο με πυκνές αναφορές και πραγματολογικό πλούτο, ποιες ήταν οι δικές σας προκλήσεις και τι σας γοήτευσε από την επαφή με αυτό το έργο; Υπάρχει κάποιο σημείο που σας έκανε να αναθεωρήσετε κάτι που πιστεύατε για την εποχή του;
Ν.Κ. Μ’ αρέσει πολύ η λέξη «ανεξάντλητο» που χρησιμοποιήσατε στην ερώτησή σας. Και όντως ο πραγματολογικός του πλούτος είναι μεγάλος. Πάλι θα σκεφτώ την Θεία Κωμωδία του Δάντη, αλλά και άλλα κείμενα, αρχαία, μεσαιωνικά και σύγχρονα που προσφέρουν τόσες δυνατότητες ερμηνείας και εν δυνάμει αναγνώσεις που γίνονται ανεξάντλητα. Από τον Όμηρο μέχρι τον Μαλαρμέ και τον Έλιοτ. Και εδώ ήταν η πρόκληση, κι ας ξεπερνούσε τις δυνατότητές μου: να αποδώσω στη γλώσσα μου ένα κείμενο γραμμένο από μια γυναίκα αιώνες πριν, με τον σύγχρονο αναγνώστη να μπορεί να προσλάβει αμέσως την ειρωνεία, τον υπαινιγμό, τη σημασία του παραδείγματος, το επιχείρημα και άρα το νόημα ή τα νοήματα.
Πέρα από ένα κομβικό ανάγνωσμα για τις σπουδές φύλου, αναφέρετε πως το βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών είναι ένα «έργο σταθμός στην ιστορία των ιδεών», ένα «μνημείο της τέχνης του λόγου». Φτιάχνοντας τη δική της ουτοπία, τι είναι αυτό που κομίζει η Κριστίν ντε Πιζάν στο πεδίο του στοχασμού και ποια είναι η ευρύτερη λογοτεχνική του αξία;
Ν.Κ. Έχουμε τρία πράγματα εδώ, το «έργο σταθμός στην ιστορία των ιδεών», «το μνημείο της τέχνης του λόγου» και την «ουτοπία».
Θα σχολίαζα το πρώτο λέγοντας ότι η συγγραφέας ανατρέπει την ανδρική ερμηνεία της ιστορίας, προτείνοντας μια άλλη γυναικεία, λέγοντας «να τι έκαναν οι γυναίκες στην ιστορία, όταν κυβέρνησαν, όταν νομοθέτησαν, όταν ανακάλυψαν επιστήμες, όταν έγραψαν λογοτεχνία». Θεωρώ ότι αυτό κι αν είναι σταθμός στην ιστορία των ιδεών όταν αναλογιστεί κανείς ότι η σχετική συζήτηση επανήλθε στο προσκήνιο μόλις τον 20ο ουσιαστικά αιώνα.
Ως προς το δεύτερο, ότι δηλαδή έχουμε να κάνουμε με ένα μνημείο του λόγου θα πρέπει να ανατρέξουμε στην ιστορία του φιλοσοφικού λόγου και στον τρόπο που αυτός εκφέρεται. Στην εποχή της Κριστίν ντε Πιζάν η γλώσσα της φιλοσοφίας ήταν τα λατινικά. Η συγγραφέας κάνει και εδώ, όπως και σε άλλα της έργα, την υπέρβαση: πραγματεύεται ένα φιλοσοφικό (τί είναι η γυναίκα;)· ένα θεολογικό (ποιος και γιατί έπλασε τη γυναίκα;)· και ένα πολιτικό θέμα (πολιτεία) χρησιμοποιώντας την καθομιλούμενη γλώσσα. Και απ’ αυτή την άποψη πρωτοπορεί αφού επιτυγχάνει να μεταφέρει τις εκλεπτυσμένες έννοιες της λατινικής γλώσσας στη δημοτική. Υλοποιεί δηλαδή το όνειρο του Δάντη που ήταν ο πρώτος που έναν αιώνα πριν την Κριστίν ντε Πιζάν, διατύπωσε την άποψη ότι η δημώδης γλώσσα (de vulgari elequentia) μπορεί να εκφράσει υψηλές έννοιες.
Ως προς το τρίτο, σημείο τώρα, την «ουτοπία», η Κριστίν ντε Πιζάν, επιλέγοντας τη λέξη «πολιτεία», −μια λέξη που είχε χρησιμοποιήσει ο Αυγουστίνος στην «Πολιτεία του Θεού»− δεν εισέρχεται στην ουτοπία, αλλά εννοεί μεταφορικά κάτι άλλο: τη θέση της γυναίκας στην ιστορία του κόσμου. Αν π.χ. δεν μεταφράζαμε κατά λέξη τον τίτλο του έργου της και τον μεταφράζαμε αναλυτικά, η μετάφραση θα είχε ως εξής: «Ένας γυναικείος τρόπος κατανόησης του κόσμου».
Στις σημειώσεις σας βρήκα το σχόλιο ότι το έργο παραμένει στο περιθώριο του αναγνωστικού ενδιαφέροντος λόγω της ιδιόμορφης εκδοτικής του ιστορίας. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα για αυτό;
Ν.Κ. Σήμερα δεν παραμένει πλέον στο περιθώριο του αναγνωστικού ενδιαφέροντος, αφού έχουμε πλέον και μια οριστική επιστημονική έκδοσή του. Αλλά είναι αλήθεια ότι τα πολυάριθμα χειρόγραφα που το διασώζουν, οι διαφορές μεταξύ τους, δεν είχαν επιτρέψει ως τώρα μια εύχρηστη έκδοση του πρωτότυπου. Υπήρχε ένας επιπλέον λόγος, άλλης φύσεως αυτή τη φορά, που φαίνεται να ξεπεράστηκε εφέτος για πρώτη φορά. Η Κριστίν ντε Πιζάν και τα κείμενά της, ιδίως αυτό για το οποίο μιλάμε, δεν περιλαμβάνονταν στους συγγραφείς που μελετιούνταν στα σχολεία και στα πανεπιστήμια της Γαλλίας Ήταν μεν γνωστή στους ειδικούς, αλλά δεν είχε κατακτήσει τη θέση της στο επίσημο λογοτεχνικό και εθνικό (γαλλικό) πάνθεον. Αυτή η δυσπιστία απέναντί της οφειλόταν στον «φεμινιστικό» χαρακτήρα του έργου της. Εφέτος μπήκε για πρώτη φορά στους εξεταζόμενους συγγραφείς για τους υποψήφιους καθηγητές στη Μέση και την Ανώτατη Εκπαίδευση. Στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στο Παρίσι, ήταν μια από τις φυσιογνωμίες που προβλήθηκαν. Γεγονός πρωτοφανές, αλλά χαρακτηριστικό, καθόσον η τελετή ήθελε να προβάλει τη συμπερίληψη.
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ενώ η Κριστίν ντε Πιζάν διακηρύττει τη σημασία του να είναι κάθε γυναίκα ενάρετη, η ίδια υπερβαίνει τη σύμβαση που ήθελε τη γυναίκα να βρίσκεται στο σπίτι, γνέθοντας με τη ρόκα, όπως προέβλεπε ο ρόλος της τότε. Και μάλιστα, ενώ ήταν η πρώτη γυναίκα, που βιοπορίστηκε ως συγγραφέας είχε και ένθερμους πάτρωνες ανδρικού γένους στη βασιλική αυλή. Πώς εξηγείτε αυτή την αντίφαση; Πώς κατόρθωσε να αποτελέσει εξαίρεση στην εποχή της;
Ν.Κ. Νομίζω ότι αυτή η ερώτησή σας μας ξαναφέρνει στα πολλαπλά νοήματα που έχει ένα εμβληματικό έργο. Και όταν μιλάμε για πολλαπλά νοήματα, εννοούμε και τα αντιφατικά νοήματα ή τα σκόπιμα αντιφατικά νοήματα. Σκόπιμα δε αντιφατικά νοήματα είναι εκείνα στα οποία καταφεύγει ο συγγραφέας ή η συγγραφέας αν δεν θέλει να προκαλέσει το κοινό ή τις εξουσίες και θέλει αντιθέτως να προστατεύσει το κείμενό του/της από τις διώξεις ή την άμεση απόρριψη. Όσον αφορά τώρα τη σχέση της με τους άνδρες πάτρωνες και μάλιστα της βασιλικής αυλής, αυτοί αποτελούσαν τον κύκλο της ΚνΠ, υπήρξε παντρεμένη με έναν απ’ αυτούς και δεν νομίζω ότι τους έβλεπε εχθρικά ή έξω από τον κόσμο της. Ήταν συγγραφέας της συνύπαρξης και όχι των συγκρούσεων.
Το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών έχει συσχετιστεί και με ένα άλλο έργο της Κριστίν ντε Πιζάν, το Βιβλίο των Μεταβολών της Τύχης. Εκεί, μετά τον θάνατο του συζύγου της, η αφηγήτρια μεταμορφώνεται σε άνδρα, αναλαμβάνοντας ρόλους και ευθύνες που η εποχή θεωρούσε ανδρικούς. Μια ακόμα πρωτοποριακή επινόηση μέσω της αλληγορίας. Γνωρίζετε αν όλες αυτές οι καινοτομίες είχαν πραγματικό αντίκτυπο στους αναγνώστες και στις αντιλήψεις της εποχής της; Μπορούμε να μιλήσουμε για πραγματική επιρροή στη συζήτηση γύρω από τη θέση των γυναικών ή η σημασία τους αναγνωρίστηκε κυρίως εκ των υστέρων;
Ν.Κ. Η αλληγορία ήταν ένας από τους κατά σύμβαση τρόπους της μεσαιωνικής σκέψης όταν ήθελε να ηθικολογήσει χωρίς να κακολογήσει. Όταν ήθελε να είναι ανατρεπτική χωρίς να προκαλέσει. Η ΚνΠ, ως πεπειραμένη λογοτέχνης και έμπειρη εκτός της ποιητικής και της ρητορικής τέχνης χειρίζεται εξαιρετικά καλά την αλληγορία και τη μεταφορά. Πιστεύω ότι οι καινοτομίες της είχαν αντίκτυπο στις αναγνώστριες/ακροάτριές της, στις ανώτερες δηλαδή τάξεις της εποχής. Η ίδια βάζει τον εαυτόν της να συζητά με γυναίκες της «ανώτερης, της μεσαίας και τις κατώτερης τάξης». Μια πλήρη απάντηση στο ερώτημά σας, ισοδυναμεί με το να μελετήσουμε την ιστορία της πρόσληψη των ιδεών της στην εποχή της.
Ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη παρεξήγηση όταν προσπαθούμε να διαβάσουμε την Κριστίν ντε Πιζάν με τους όρους του σύγχρονου φεμινισμού;
Ν.Κ. Ο αναχρονισμός, να προβάλουμε δηλαδή τις αντιλήψεις μας στο παρελθόν, αγνοώντας ότι κάθε παρελθόν είναι ριζικά διαφορετικό.
Αν μία γυναίκα ανοίξει σήμερα το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών, ποια συζήτηση πιστεύετε ότι θα αναγνωρίσει ως πραγματικά οικεία;
Ν.Κ. Το θεμελιώδες ερώτημά της: Είναι η γυναίκα κατώτερη από τον άνδρα;
