Παρακολουθήσαμε την ανοιχτή πρόβα της Πειραματικής Σκηνής -Και άξιζε ακριβώς γιατί δεν ήταν «παράσταση»
Στο ισόγειο του θεάτρου Δίπυλον, εκεί όπου η Πειραματική Σκηνή του Εθνικού έχει μεταφέρει φέτος τον παλμό της, το θέατρο μοιάζει να επιστρέφει σε μια πρωτογενή του μορφή: όχι ως τελικό αποτέλεσμα, αλλά ως ζωντανή διαδικασία. Βρεθήκαμε σε μια διαρκή Ανοιχτή Πρόβα που δεν φιλοδοξεί να καταλήξει σε παράσταση, και ακριβώς σε αυτή την επιλογή κρύβεται η ουσία της εμπειρίας.
Μία ανοιχτή πρόβα που συμβαίνει μπροστά σου
Για τέσσερις ώρες, οι πόρτες μένουν ανοιχτές. Μπαίνεις, βγαίνεις, επιστρέφεις. Δεν υπάρχει «αρχή» και «τέλος» με τη συμβατική έννοια. Αυτό που ξεδιπλώνεται μπροστά σου είναι μια αέναη σκηνική σύνθεση: σώματα σε διαρκή εγρήγορση, φωνές που εναλλάσσονται, κείμενα που διασταυρώνονται, μουσικές που γεννιούνται εκείνη τη στιγμή.
Στον πυρήνα της βρίσκεται το «Καπούτ» του Κούρτσιο Μαλαπάρτε, ένα έργο για τον πόλεμο και τη βία, που εδώ δεν «ανεβαίνει» αλλά λειτουργεί σαν άξονας βαρύτητας. Γύρω του, τα πάντα περιστρέφονται: ποιήματα, τραγούδια, αυτοσχεδιασμοί, εικόνες μέχρι και σκίτσα.
«Γνωρίζω το έργο εδώ και πολλά χρόνια και με έχει απασχολήσει βαθιά. Δυστυχώς, πάντα υπάρχει κάπου ένας πόλεμος. Δεν με ενδιαφέρει να μιλήσω για τον πόλεμο με έναν άμεσα επικαιρικό τρόπο, αλλά με έναν πιο μεταφορικό. Το Καπούτ παραθέτει εικόνες από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αυτές οι εικόνες ξεπερνούν τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή» λέει ο σκηνοθέτης Ακύλλας Καραζήσης και συνεχίζει: «Το έργο θέτει ερωτήματα γύρω από τη βία, την ανθρώπινη φύση και τη σχέση του πολιτισμού με την καταστροφή. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου αυτές οι εικόνες και αυτά τα ερωτήματα μπορούν να υπάρξουν ζωντανά, μέσα από τα σώματα και τις φωνές των ηθοποιών. Δεν πρόκειται για αναπαράσταση, αλλά για μια προσπάθεια να αναμετρηθούμε με αυτό το υλικό στο παρόν».
Η εμπειρία είναι σχεδόν σωματική. Οι ηθοποιοί κινούνται ασταμάτητα, ακόμα κι όταν έχουν ήδη διανύσει ώρες πρόβας. Μια ηθοποιός παίζει ζωντανά κιθάρα, ένας άλλος σαξόφωνο. Άλλοι περνούν από σκηνή σε σκηνή, σαν να αλλάζουν συχνότητες. Και εσύ, ως θεατής, δεν παρακολουθείς απλώς, βρίσκεσαι μέσα στο ίδιο πεδίο.
«Η Aνοιχτή Πρόβα είναι μια διαρκής διεργασία που μου έχει προσφέρει πολλά σε προσωπικό επίπεδο» λέει η ηθοποιός Θεοδώρα Γεωργακοπούλου που συμμετέχει στο πρότζεκτ και συνεχίζει. «Η επαφή με την ιστορία, λόγω του θέματος που πραγματευόμαστε και η διαρκής έρευνα, μου έχει ανοίξει κι άλλους ορίζοντες και με έχει ευαισθητοποιήσει ακόμα περισσότερο, ειδικά στην εποχή που ζούμε. Επίσης, το να είσαι συνέχεια σε μια εγρήγορση, ώστε να συντονίζεσαι με την ομάδα και με την ανάγκη που υπάρχει δραματουργικά σε αυτό που δημιουργείται, είναι αναζωογονητικό και συνεχώς μου υπενθυμίζει την αγνή θεατρική δημιουργική διαδικασία».
Για τον, τη, το Ουίτσι τις περισσότερες φορές η Ανοιχτή Πρόβα είναι η ιδανική συνθήκη ύπαρξης επί σκηνής. «Έχω το χώρο να ψάξω πώς θα αφηγηθώ σήμερα αυτήν την ιστορία, πώς θα εντάξω τη μουσική, παίζω κιθάρα και πλήκτρα στην πρόβα, στις ιστορίες της ομάδας. Έχω το χώρο να εξερευνήσω το μέσα μου ξανά και ξανά, πιο βαθιά, πιο "τρελά", χωρίς να κρίνω αυτό που κάνω και αυτό που συμβαίνει. Κι όλο αυτό μπροστά στο κοινό. Είναι πολύ δυνατή η σύνδεση με τον κόσμο γιατί τα βγάζεις όλα στη φόρα, κοιτάς και σε κοιτούν στα μάτια, ανοίγεις τις σκέψεις σου και τις προθέσεις σου με ρίσκο και φροντίδα κι ό,τι έρθει, δυναμικό ή αμήχανο, είναι αυθεντικό. Κι αυτό με συγκινεί ».
Οι πρόβες είναι ήδη η παράσταση
Η ιδέα της ανοιχτής πρόβας δεν είναι καινούργια για τον Ακύλλα Καραζήση αλλά εδώ βρίσκει την πιο ολοκληρωμένη της μορφή. Όπως μας λέει: «Αυτή η σκέψη υπάρχει μέσα μου εδώ και πολλά χρόνια. Το ολοκληρωμένο αποτέλεσμα στο θέατρο, όπως παρουσιάζεται συνήθως, δημιουργεί μια απόσταση. Μέσα στην τέχνη του, ο καθένας αναζητά, ψάχνει, δοκιμάζει. Αυτή η σχέση με το «έτοιμο» αποτέλεσμα, το ήδη κατασκευασμένο προϊόν που καλείς κάποιον απλώς να το δει, δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Προτιμώ το εργαστήρι: το εργαστήρι του συγγραφέα, του ζωγράφου, τον χώρο όπου κάτι γεννιέται εκείνη τη στιγμή. Το ολοκληρωμένο αποτέλεσμα δημιουργεί μια απόσταση. Για μένα, οι πρόβες είναι ήδη η παράσταση. Με αυτή την έννοια προτείνουμε την Ανοιχτή Πρόβα ως μια ζωντανή δραματουργία που συμβαίνει μπροστά στον θεατή».
Η πρόταση του Ακύλλα Καραζήση είναι σαφής: το θέατρο δεν είναι προϊόν προς κατανάλωση, αλλά μια πράξη σε εξέλιξη. Ο θεατής δεν καλείται απλώς να «δει», αλλά να συνυπάρξει με τη διαδικασία. Να γίνει μάρτυρας, και εν δυνάμει μέρος, της δημιουργίας.
Σε αυτή τη λογική, η κατάργηση της απόστασης είναι κεντρική. Δεν υπάρχει αυστηρός διαχωρισμός σκηνής και πλατείας. Δεν υπάρχει η ασφάλεια της σκοτεινής αίθουσας. Υπάρχει μόνο μια κοινή συνθήκη. «Όλοι οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να εκφραστούν, όχι μόνο οι επαγγελματίες. Καλώντας το κοινό μέσα στη διαδικασία, δημιουργείται μια μορφή συμμετοχής. Δεν με ενδιαφέρει ο διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτόν που δημιουργεί και σε αυτόν που παρακολουθεί. Γιατί να βλέπουμε έναν πίνακα σε μια αποστειρωμένη γκαλερί και να μην ακούμε τη φωνή του ζωγράφου;» αναρωτιέται ο Ακύλλας Καραζήσης.
Η σκηνοθεσία ως ρευστή συνθήκη
Τη σκυτάλη του πρότζεκτ έχει πλέον η Νεφέλη Μαϊστράλη, η οποία κινείται ανάμεσα στους ηθοποιούς ως μέρος του συνόλου. Άλλοτε παίζει, άλλοτε δίνει οδηγίες, άλλοτε παρακολουθεί. Ανά διαστήματα την είδαμε να πλησιάζει τους ηθοποιούς, κάνοντας παρατηρήσεις ή να δίνει κατευθύνσεις μέσα στη ροή, χωρίς όμως να ανακόπτει τη δράση.
Οι παρεμβάσεις της ήταν διακριτικές και σπάνια οδηγούσαν σε διακοπή, καθώς δεν πρόκειται για μια συμβατική πρόβα, όπου η διαδικασία σταματά για διορθώσεις και επαναλήψεις. Η σκηνοθεσία λοιπόν δεν είναι σταθερή θέση, είναι ρόλος που μετακινείται. Μοιράζεται, διαχέεται, επανεφευρίσκεται. Το ensemble λειτουργεί σαν ένας ζωντανός οργανισμός, όπου κάθε μέλος μπορεί να επηρεάσει τη ροή.
Η ομάδα που δημιουργεί επί τόπου
Η ομάδα των ηθοποιών δεν υπηρετεί ένα έτοιμο κείμενο. Αντίθετα, δημιουργεί διαρκώς νέο υλικό, τροφοδοτώντας την πρόβα με ερεθίσματα της στιγμής. Κάθε εβδομάδα, νέα στοιχεία εισέρχονται στη διαδικασία, πάντα σε διάλογο με τον βασικό άξονα του πολέμου. Αυτό σημαίνει ότι καμία μέρα δεν είναι ίδια με την προηγούμενη. Η κόπωση, η διάθεση, το κοινό, ακόμη και το τυχαίο, γίνονται δραματουργικά εργαλεία.
Ο ηθοποιός Δημήτρης Καπετάνιος, που συμμετέχει και έχει αναλάβει και το μουσικό κομμάτι, το περιγράφει εύστοχα: «Η ανοιχτή πρόβα είναι ένα πεδίο έρευνας που ανοίγεται χωρίς να το καταλαβαίνεις. Ψάχνεις και ακόμα και αυτό το ψάξιμο το δείχνεις φωναχτά στον κόσμο. Αυτό είναι πιο σημαντικό από το “τέλειο” αποτέλεσμα». Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία: στην αποδοχή της ατέλειας ως δημιουργικής κατάστασης.
Και τι συμβαίνει με τους θεατές ρωτώ την ηθοποιό Κονδυλία Κωνσταντελάκη
«Η σχέση με τους θεατές στηρίζεται στην από κοινού περιέργεια για το πού θα πάει αυτό που συμβαίνει, στην ανατροπή, στην άνεση κάτι να πάει αλλιώς, στη δυνατότητα να μην αφεθεί καθόλου απέξω η ξαφνική ανάγκη να διατυπωθεί κάτι νέο επί τόπου. Η περιέργεια θεατών αλλά και των ηθοποιών για το τι έπεται, αυξάνει την πρόκληση να αλλάζεις, να εξελίσσεις, να αφουγκράζεσαι ό,τι συβαίνει σκηνικά. Ακόμη και ο χρόνος του διαλείμματος ηθοποιών και κοινού μαζί, με κάποιον τρόπο συνεχίζει την από μέσα συζήτηση, και διαμορφώνει ό,τι θα ακολουθήσει όταν επιστρέψουμε στη σκηνική διάταξη».
Γιατί να το παρακολουθήσεις
Σε μια εποχή όπου η θεατρική εμπειρία συχνά καταναλώνεται γρήγορα, το πρότζεκτ αυτό ζητά χρόνο. Δεν προσφέρει μια εύκολη αφήγηση ούτε μια καθαρή αισθητική πρόταση. Αντίθετα, προτείνει κάτι πιο απαιτητικό αλλά και πιο ουσιαστικό. Ο Ακύλλας Καραζήσης το θέτει ξεκάθαρα: «Ο θεατής του σήμερα δεν είναι ο θεατής του 20ού αιώνα. Οι κοινωνίες έχουν γίνει πιο ανοιχτές, πιο σύνθετες, πιο πολυεπίπεδες. Αν το θέατρο παραμείνει σε μια αυστηρά τυποποιημένη μορφή, κινδυνεύει να γίνει μουσειακό είδος. Το μουσείο έχει τη θέση του, αλλά το θέατρο πρέπει να συμβαίνει στο παρόν, τη στιγμή που γεννιέται». Και αυτό ακριβώς συμβαίνει εδώ.
Το γεγονός ότι ο θεατής μπορεί να μπει και να βγει οποιαδήποτε στιγμή και να παρακολουθήσει μόνο ένα απόσπασμα είναι μια ασυνήθιστη επιλογή. «Αυτό δίνει στον θεατή την ελευθερία να μη νιώθει εγκλωβισμένος. Στην Ανοιχτή Πρόβα μπαίνουμε και βγαίνουμε, επιλέγουμε τι θα δούμε και πόσο θα μείνουμε. Σπάει η φούσκα του καταναγκασμού και της υποχρέωσης. Ο θεατής αποφασίζει ο ίδιος τον χρόνο και τον τρόπο με τον οποίο θα συναντήσει το έργο» εξηγεί ο Ακύλλας Καραζήσης.
Η Θεοδώρα Γεωργακοπούλου μεταφέροντας τη δική της εμπειρία λέει ότι «το κοινό φαίνεται να συνυπάρχει ομαλά και σχεδόν συμμετοχικά σε όλο αυτό. Προσωπικά νιώθω πάντοτε μια ζεστασιά, μια άνεση και ελευθερία ακόμα, και στις στιγμές αμηχανίας που δεν ξέρουμε πώς θα ξεκινήσουμε. Είναι μια εξελικτική διαδικασία από την οποία έχω αποκομίσει πολλά και έχω ανακαλύψει πολλά πράγματα για τον τρόπο που υπάρχω πάνω στη σκηνή».
Στην Ανοιχτή Πρόβα δεν πηγαίνεις για να «δεις» κάτι ολοκληρωμένο. Πηγαίνεις για να παρακολουθήσεις κάτι να γεννιέται. Να σταθείς μέσα σε μια διαδικασία που δεν σου ζητά να την καταλάβεις πλήρως, αλλά να την αισθανθείς. Είναι μια σχέση που χτίζεται σταδιακά. Πρόκειται για μια εμπειρία βραδυφλεγή, που χρειάζεται χρόνο, τόσο για τους δημιουργούς όσο και για το κοινό. «Στόχος είναι να εξοικειωθούμε με μια διαφορετική αντίληψη για το θέατρο, όπου δεν υπάρχει μια αυστηρή αρχή και ένα τέλος, αλλά μια ζωντανή διαδικασία που συνεχώς μεταμορφώνεται» λέει ο Ακύλλας Καραζήσης.
«Αυτό που μου αρέσει περισσότερο είναι όταν έρχονται ενθουσιασμένοι στο τέλος οι θεατές να σε ρωτήσουν πότε θα ανέβει» λέει ο Δημήτρης Καπετάνιος.
«Νομίζω μόνο αν έχεις δει και έχεις περάσει ένα Χ χρονικό διάστημα μέσα σε αυτό μπορείς να το καταλάβεις και οι περισσότεροι ενθουσιάζονται με αυτό, δεν σε ρωτάνε κάτι άλλο μετά. Στο πρότζεκτ αυτό επειδή έχω αναλάβει και το μουσικό κομμάτι, έχω εντοπίσει πόσο σημαντικό είναι να συνομιλεί η μουσική με αυτό που γίνεται. Να είναι δηλαδή ένας ακόμη οργανισμός εκεί, παρόν, που αντιδρά και δραματουργεί σε αυτό και δεν υπάρχει απλά για να βοηθήσει ή να μπουστάρει μια συνθήκη ή μια κατάσταση. Όλα γίνονται live στην ανοιχτή πρόβα από τα φώτα, τη μουσική μέχρι και το σώμα που προσπαθεί να προλάβει τις σκέψεις».
Και όταν οι τέσσερις ώρες λήξουν και αναρωτηθείς πότε θα γίνει παράσταση, η απάντηση, όπως λέει χαμογελώντας ο Δημήτρης Καπετάνιος, είναι απλή: «Ποτέ».
Πληροφορίες
Η Ανοιχτή Πρόβα με τίτλο "ΚΑΠΟΥΤ / Πόλεμος, ένα Vaudeville", έχει τις πόρτες της ανοιχτές όλη τη χρονιά. Συγκεκριμένα, κάθε Τετάρτη και Πέμπτη, από τις 18:00 έως τις 22:00, το κοινό έχει τη δυνατότητα να παρακολουθεί ελεύθερα, έναντι ενός συμβολικού αντιτίμου, για όση ώρα επιθυμεί (από 4 λεπτά έως 4 ώρες), μια ζωντανή σύνθεση - όχι παράσταση - σε αέναη κίνηση και εξέλιξη. Πάνω στη σκηνή, το ensemble αφηγείται, τραγουδά, χορεύει, αναπαριστά, αντλώντας τα υλικά του από το θέατρο, τη λογοτεχνία και τη μουσική. Δραματουργικός άξονας της Ανοιχτής Πρόβας είναι το μυθιστόρημα του Curzio Malaparte ΚΑΠΟΥΤ και άλλα συναφή υλικά, που αφορούν στο θέμα Πόλεμος.
Παίζουν οι ηθοποιοί με αλφαβητική σειρά: Γιάννης Βάρσος, Ελισσαίος Βλάχος, Θεοδώρα Γεωργακοπούλου, Τίτος Γρηγορόπουλος, Δημήτρης Καπετάνιος, Βασίλης Καραμπούλας, Κατερίνα Κρίστο, Κονδυλία Κωνσταντελάκη, Άννα Λουιζίδη, Θωμάς Μακρυγιάννης, Γιώργος Ματζιάρης, Ουίτσι, Νεφέλη Παντερμαλή, Βιβή Πέτση, Τατιάνα Άννα Πίττα, Θάλεια Σταματέλου
Θέατρο Δίπυλον: Σαμουήλ Καλογήρου 2, Αθήνα
