Είδαμε τον «Ορφέα» του Κέντριτζ στη Λυρική Σκηνή: Μια όπερα που μεταμορφώνεται σε ένα μαγευτικό εικαστικό σύμπαν
Είδαμε τον «Ορφέα»,την όπερα του Μοντεβέρντι, στην Εθνική Λυρική Σκηνή, σε σκηνοθεσία του κορυφαίου εικαστικού Ουίλιαμ Κέντριτζ, που μετέτρεψε τον μύθο σε ένα μαγευτικό εικαστικό σύμπαν από κάρβουνο, φιλμ και κίνηση.
Από τα πρώτα λεπτά είναι σαφές ότι παρακολουθούμε μια όπερα διαφορετική από τις άλλες: Η σκηνή της αίθουσας Σταύρος Νιάρχος μοιάζει να έχει μεταμορφωθεί σε εργαστήριο ζωγράφου.
Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ, ένας από τους σημαντικότερους εικαστικούς της εποχής μας, δεν στήνει εδώ μια παραδοσιακή όπερα. Σχεδιάζει ζωντανά, μπροστά στα μάτια μας, και η όπερα γεννιέται μέσα από αυτό το σχέδιο, με κάρβουνο, φως και κίνηση.
Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ μετατρέπει την όπερα σε εικαστική εμπειρία
Το έργο, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1607 στη Μάντοβα με λιμπρέτο του Αλεσσάντρο Στρίτζο, θεωρείται η στιγμή που η όπερα γίνεται ολοκληρωμένη δραματική τέχνη. Ο λόγος, η μουσική και η δράση συγκροτούν ένα ενιαίο εκφραστικό σύστημα, στο σημείο όπου η ύστερη Αναγέννηση συναντά το πρώιμο Μπαρόκ.
Την ιστορία τη γνωρίζουμε: ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη την ημέρα του γάμου τους, κατεβαίνει στον Άδη, μαγεύει με το τραγούδι του τον Χάροντα και τον Πλούτωνα, παίρνει πίσω την αγαπημένη του με τον γνωστό όρο να μην κοιτάξει πίσω, και τη χάνει για πάντα.
Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ, εμπνευσμένος και από την ποιητική εκδοχή του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, μεταφέρει τη δράση γύρω στο 1910, σε έναν χώρο όπου ο αρχαίος μύθος αγγίζει τη νεότερη ιστορία.
Η δύναμη της παράστασης βρίσκεται στον τρόπο που ο Κέντριτζ αφήνει την εικόνα να γίνει η ίδια η αφήγηση: τα εικαστικά δεν συνοδεύουν τη μουσική του Μοντεβέρντι, συνδιαλέγονται μαζί της και τη διαβάζουν από την αρχή.
Τα σχέδια με κάρβουνο γεννιούνται μπροστά στον θεατή, μεταμορφώνονται, σβήνονται και επιστρέφουν. Η πράξη του σχεδίου γίνεται η ίδια δραματουργία. Όπως ο Ορφέας θέλει να γυρίσει τον χρόνο πίσω και να αναιρέσει όσα έχουν ήδη συμβεί, έτσι και η εικόνα αλλάζει, ξαναγράφεται, αντιστέκεται στον χρόνο.
Και όμως, όπως η σβησμένη γραμμή αφήνει πάντα το ίχνος της πάνω στο χαρτί, κάθε εικόνα κουβαλά μέσα της, εκκωφαντική, την έννοια της απώλειας. Αυτή είναι η μεγάλη ιδέα της παράστασης: ο Ορφέας δεν μπορεί να γυρίσει στην αρχική λευκή σελίδα.
Ο Χρήστος Κεχρής, στον ομώνυμο ρόλο, χτίζει τον ήρωα με ουσία και εσωτερικό βάρος, χωρίς επιθυμία επίδειξης ικανοτήτων. Η άρια «Possente spirto», η κορυφαία στιγμή του έργου, φέρει όλη τη δύναμη της μουσικής ως μέσου πειθούς και συγκίνησης, και ο ρόλος ζητά ταυτόχρονα τεχνική και εκφραστική δεξιοτεχνία. Η Μαρία Κωστράκη, ως Μουσική και Ευρυδίκη, κινείται με ευαισθησία ανάμεσα στην αλληγορική φιγούρα που ξεκινά το έργο και τη γυναίκα που χάνεται.
Η Μαίρη-Έλεν Νέζη, στον ρόλο της Αγγελιαφόρου, φέρνει τη δραματική δύναμη μιας καλλιτέχνιδας με διεθνή σταδιοδρομία, και η είδηση της συμφοράς κόβει την ανάσα. Δίπλα τους, ο Μάριος Σαραντίδης (Χάροντας), η Θεοδώρα Μπάκα (Περσεφόνη), ο Πέτρος Μαγουλάς (Πλούτωνας), ο Νίκος Κοτενίδης (Απόλλωνας) και η Μαρία Μητσοπούλου (Νύμφη) συμπληρώνουν ένα σύνολο συγκροτημένο, όπου το καθένα υπηρετεί το όλο.
Τα σκηνικά της Σαμπίν Τώυνισσεν μετατρέπουν τη σκηνή σε εργαστήριο καλλιτεχνών. Σκάλες, καρέκλες, γραφεία, τετράδια, χαρτιά και μεγάφωνα, πραγματικά αντικείμενα, συνυπάρχουν με τις προβολές των σχεδίων και δημιουργούν έναν τόπο δημιουργίας και μνήμης.
Εξίσου ουσιαστική είναι η χορογραφία του Γκρέγκορυ Μακόμα, που δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο αλλά ως άλλος τρόπος αφήγησης. Η χορεύτρια, η Νοσιπίγουο Σαμέντε στον ρόλο της Ευρυδίκης, δίνει σώμα σε όσα η μουσική και το σχέδιο υπαινίσσονται. Η Ευρυδίκη είναι μια παρουσία που κινείται ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο.
Την Ορχήστρα της ΕΛΣ διευθύνει ο Κωνσταντίνος Τερζάκης, στην έβδομη συνεργασία του με τον οργανισμό. Ακούγεται μέσα από την ενορχήστρωση για σύγχρονα όργανα του Αμερικανού Νίκο Μιούλυ, η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2023 στην Όπερα Σάντα Φε και θα ακουστεί και στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης. Η Χορωδία, προετοιμασμένη από τον Αγαθάγγελο Γεωργακάτο, ολοκληρώνει την εικόνα. Στο δημιουργικό επιτελείο συμμετέχουν ακόμη η Γκρέτα Χόιρις (κοστούμια), ο Ουρς Σαίνεμπαουμ (φωτισμοί) και ο Γιάνους Φουσέ (βίντεο).
Ποιος είναι ο Ουίλιαμ Κέντριτζ
Γεννημένος το 1955 στο Γιοχάννεσμπουργκ, ο Κέντριτζ θεωρείται από τους σημαντικότερους και πλέον πολύπλευρους εικαστικούς της εποχής μας. Σπούδασε πολιτικές επιστήμες και αφρικανικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Witwatersrand, φοίτησε στο Johannesburg Art Foundation και σπούδασε θέατρο στη Σχολή Jacques Lecoq στο Παρίσι. Αυτή η διαδρομή εξηγεί τη μέθοδό του, που συνδυάζει σχέδιο, γραπτό λόγο, φιλμ, περφόρμανς, μουσική και θέατρο, με επιρροές από την πολιτική, την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ιστορία.
Διεθνή αναγνώριση απέκτησε τη δεκαετία του 1990 με τη σειρά Drawings for Projection, κινούμενες εικόνες που γεννιούνται από σχέδιο, σβήσιμο και ξανασχεδίασμα με κάρβουνο. Τα έργα αυτά πραγματεύονται, μεταξύ άλλων, το απαρτχάιντ, την αποικιοκρατία, τη μνήμη και τη συνενοχή. Στην όπερα έχει υπογράψει παραγωγές όπως ο Μαγικός αυλός του Μότσαρτ, ο Βότσεκ και η Λούλου του Μπεργκ, που έχουν παρουσιαστεί στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, στη Σκάλα του Μιλάνου, στην Εθνική Όπερα της Αγγλίας και στο Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ. Τα έργα του έχουν εκτεθεί στο MoMA, στο Κέντρο Πομπιντού, στην Tate Modern και στο Μουσείο Βασίλισσα Σοφία, ενώ έχει συμμετάσχει στην documenta και στις Μπιενάλε της Βενετίας.
Ο «Ορφέας» είναι συμπαραγωγή της ΕΛΣ με το Φεστιβάλ Γκλάιντμπορν, όπου παρουσιάστηκε τον περασμένο Ιούνιο, και τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης. Εγκαινιάζει τη σεζόν 2026/27 με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.
Βγαίνοντας από την αίθουσα, μας μένει μια εικόνα: Ένα σχέδιο που σβήνεται και αφήνει πίσω του ένα αχνό σημάδι. Η σκηνοθεσία του Κέντριτζ προτείνει κάτι πιο ειλικρινές από μια παρηγοριά για τον φόβο απέναντι στον θάνατο. Η τέχνη μπορεί να μην νικά τον θάνατο, καταφέρνει όμως να του αντισταθεί.
info:
Ορφέας, σε σκηνοθεσία Ουίλιαμ Κέντριτζ και μουσική διεύθυνση Κωνσταντίνου Τερζάκη
Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, Εθνική Λυρική Σκηνή - ΚΠΙΣΝ, Λεωφ. Συγγρού 364, Καλλιθέα
6, 8, 10, 12, 14 Νοεμβρίου 2026
