Η Sissel Tolaas μπροστά από το έργο Elemental Essence για το Four Seasons στην Art Athina 2026 credits: Μαριλένα Βρανά για το Bovary

Sissel Tolaas: Η χαρισματική καλλιτέχνις και συνεργάτης του οίκου Balenciaga στην Art Athina 2026

Η Νορβηγίδα ερευνήτρια και καλλιτέχνις εμπνέεται από την Ελλάδα με αφορμή την πρώτη συμμετοχή της Four Seasons Greek Collection στη μεγάλη γιορτή της σύγχρονης τέχνης, συμμετέχοντας στο έργο Elemental Essence. Μία εγκατάσταση που εσωκλείει τα αρώματα, το φως και το χρώμα του ελληνικού τοπίου.

«Έχω αφιερώσει περισσότερα από εικοσιπέντε χρόνια στο να ερευνώ την αόρατη πραγματικότητα», μου εξηγεί η Sissel Tolaas. Το total black look της, που θα ταίριαζε άψογα στη βερολινέζικη νυχτερινή σκηνή, είναι εξίσου ενδιαφέρον στο βιομηχανικό περιβάλλον του Onassis Ready, που στεγάζει φέτος την τριακοστή τρίτη Art Athina. Εδώ, στο υπόγειο του χώρου, η εγκατάσταση που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για το Four Seasons Astir Palace Hotel Athens και το Four Seasons Hotel Mykonos είναι αφορμή για να μάθω περισσότερα για τη δουλειά της και γιατί την αποκαλούν «καλλιτέχνιδα της όσφρησης».

 Η Sissel Tolaas δημιουργεί με έμπνευση τη φύση και τον χαρακτήρα της Μυκόνου credits: Μαριλένα Βρανά για το Bovary

Μία σύλληψη που αναζητά τα στοιχεία της φύσης και επιχειρεί να προσφέρει την αυτούσια διάδρασή τους με το κοινό. Κάτι που να μπορείς να αισθανθείς. «Ζούμε σε έναν κόσμο όπου όλα περνούν από το τηλέφωνο. Είμαστε εγώ, ο εαυτός μου και το κινητό», παρατηρεί. «Κλικ, κλικ,κλικ, insta εδώ insta εκεί… Όμως, την οσμή δεν μπορείς να την ηχογραφήσεις, δεν μπορείς να τη φωτογραφίσεις. Κι έτσι τη βιώνεις ως εμπειρία, τη σωματοποιείς. Με το έργο αυτό δεν παρατηρείς απλώς, εισπνέεις μέσα σου το σκηνικό», συνεχίζει.

 Η Sissel Tolaas οπτικοποιεί τον άνεμο credits: Μαριλένα Βρανά για το Bovary

Κι όπως δεν μπορείς να καταγράψεις αυτή την αίσθηση για να την κοινοποιήσεις ως συνήθως σε ένα ακόμα story, η δουλειά της Sissel από την άλλη είναι να δημιουργεί κάθε φορά μία συναισθηματική ιστορία, καταγράφοντας τα συστατικά, που κυριαρχούν σε ένα περιβάλλον και αποδίδοντας την ουσία του σε ένα άρωμα. Με την τεχνολογία κενού χώρου και μία ειδική συσκευή, αιχμαλωτίζει τα μόρια της μυρωδιάς σε ένα αντικείμενο ή σε τμήματα της φύσης, μέσω του αέρα. Στον φασματογράφο πίσω στο εργαστήριό της, το μεγαλύτερο στον κόσμο, αναλύει τη χημική συνταγή κάθε μυρωδιάς. Μέσα από τη συλλογή της από χιλιάδες αρωματικές ουσίες, ανασυνθέτει τη μυρωδιά που ανταποκρίνεται στη φυσιογνωμία και την υπόσταση ενός συνόλου από το μηδέν. Τα αόρατα σωματίδια της μυρωδιάς μοιάζουν με σιωπηρές νότες μουσικής. Κι εκείνη είναι η συνθέτρια που θα κάνει την ένωσή τους έναν μαγικό συνδυασμό της αλήθειας.

Η μυρωδιά, ο σεβασμός, το αποτύπωμα ενός ολόκληρου περιβάλλοντος

Λεπτομέρειες της εγκατάστασης Elemental Essence

Για το Four Seasons Astir Palace Hotel Athens, το ίδιο το χώμα με τους διάφανους κόκκους από περλίτη και τα δενδρύλλια των πρίνων συνθέτουν «την τοπογραφία, την οικολογία και το αποτύπωμα της φύσης», συνθέτοντας ένα άρωμα αψύ, με το νωπό έδαφος να διαχέει παντού το άρωμά του. Μαζί με το λεπτό, υπόρρητο footage του κινηματογραφιστή Matthew Thorne, που κρατά κάτι από το συναίσθημα και τις αποχρώσεις του ηλιοβασιλέματος, τις καρτ-ποστάλ του Τραϊανού Πακιουφάκη και το έργο ενός μπανγκαλόου της δεκαετίας του ’60 του Δημήτρη Χαρισιάδη από το Μουσείο Μπενάκη στον χώρο να αποτυπώνουν μία διάθεση νοσταλγίας και σεβασμού για την ολότητα κάθε οικοδομήματος. «Ήθελα να καταγράψω αυτή την αντίληψη που το κάθε ξενοδοχείο αφήνει να διαφανεί», μοιράζεται η επιμελήτρια Claudia Paetzold.

Για το Four Seasons Hotel Mykonos, ένα σημαντικό έμβλημα του μοντερνισμού, που σχεδίασε ο μεγάλος αρχιτέκτονας Νίκος Βαλσαμάκης, μικρά αποκόμματα από το blueprint του κτιρίου του ίδιου του αρχιτέκτονα αποτελούν το πιο συγκινητικό ενθύμιο. Η Toolas οραματίστηκε μία ποιητική «οπτικοποίηση του ανέμου». Οι διαφάνειες και η αισθητική του τοπίου, οι κυματισμοί της θάλασσας και τα νεύματα των ανέμων, αποτυπώνονται στο αισθητηριακό της έργο. Τα διάφανα πέπλα με την αιχμή της νανοτεχνολογίας, ενεργοποιούνται με τον αέρα και τις κινήσεις, με το projecting πίσω του να τα χρωματίζει με σχηματισμούς του νησιού.  

 Τα blueprints του μεγάλου αρχιτέκτονα Νίκου Βαλσαμάκη για το ξενοδοχείο Four Seasons Hotel Mykonos- ένα τρυφερό ενθύμιο στην Art Athina 2026 credits: Μαριλένα Βρανά για το Bovary

Η επιτόπια έρευνα είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτού του πρότζεκτ. Η Sissel, ιχνηλάτης των αρωμάτων του αφανούς κόσμου, που στο παρελθόν έχει αποτυπώσει τη μυρωδιά της θρυλικής Πομπηίας και έχει συνεργαστεί με τη NASA και το MIT, ήρθε στην Ελλάδα, ήδη, από τον Σεπτέμβριο, καλεσμένη της επιμελήτριας. «Με την Sissel έχουμε συνεργαστεί ξανά, πολλές φορές στο παρελθόν», αναφέρει. «Ήθελα να δημιουργήσω κάτι το εμβυθιστικό, που να απηχεί στις αισθήσεις και να μετουσιώνει την ταυτότητα των ιστορικών αυτών προορισμών», αναλύει το σκεπτικό της. Με οδηγό της την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τον Εμπεδοκλή που διαίρεσε τα στοιχεία της ύπαρξης στη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά, αναζήτησε τα συστατικά στοιχεία της ύπαρξης των δύο τοποσήμων. Η όσφρηση, η μορφή μέσω της εικόνας και η αρχιτεκτονική αποτέλεσαν το εικαστικό σύμπλεγμα των “Elemental Essenses” ένα έργο που «κατοικείται». Για την «πευκόφυτη χερσόνησο της Αθήνας» και τη «θαλασσινή ατμόσφαιρα της Μυκόνου».

Η Sissel Tolaas και οι συναρπαστικές αφηγήσεις της στον κόσμο της μόδας

 H Sissel Tolaas in total Balenciaga

Συζητώντας για την καλλιτεχνική της μέθοδο δεν θα μπορούσα να μην την ρωτήσω για τη δεκαετή συνεργασία της με τον Demna Gvasalia και τη συμβολή της στον οίκο Balenciaga. Υπάρχει άραγε ένα άρωμα, ένα κυρίαρχο συστατικό για τη δημιουργικότητα και τη μόδα; Τη ρωτώ. «Ως επιστήμονας, δεν μπορώ να λειτουργήσω με τις αφηρημένες έννοιες», μου εξηγεί. «Χρειάζομαι την πρώτη ύλη που πηγάζει από το πραγματικό. Συλλέγω μόρια και να τα δημιουργώ από κάτι που υπάρχει εκεί. Δεν μπορώ να επινοώ πράγματα, χρειάζομαι κάτι που συμβαίνει ήδη. Το άρωμα, για παράδειγμα, συνιστά μια επινόηση, όπως και κάθε εμπορική εφαρμογή, όπως τα προϊόντα μακιγιάζ. Εγώ αναπαράγω, ανακαλώ και αντιγράφω εκείνο που ενυπάρχει, το αναδιαμορφώνω, το επανεξετάζω και το αναπαράγω με διαφορετικό τρόπο. Είμαι οργανικός χημικός». 

 Η επιστημονική έρευνα, η καινοτομία και η εφαρμογή της, ο συνδυασμός αυτός είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη δουλειά της, που κινείται μεταξύ έρευνας, εμπορικών συνεργασιών και τέχνης. Κάτι που δεν σταματά ποτέ καθώς «οι μυρωδιές υπάρχουν παντού, περιορίζονται σε έναν μόνο κόσμο».

Ίχνη προσωπικότητας, ίχνη του αφανούς κόσμου

Στην πολύχρωμη διάσταση της μόδας, εκεί που εικόνα και ήχος καθορίζουν την έκβαση κάθε επίδειξης, η Tolaas εκφράζεται με την οσμή και τα «οσφρητικά της τεκμήρια. Ερμηνεύει το ασυνείδητο, τα ανθρώπινα ένστικτα και τα μοτίβα συμπεριφοράς, μέσα από τις αρωματικές της συνθέσεις, μεταφέροντάς τα στον κόσμο των αισθήσεων.  Για τον Balenciaga «δημιούργησα μια βάση δεδομένων molecules, εστιάζοντας στην κληρονομιά του Cristóbal, αλλά και το έργο του Demna, συλλέγοντας μόρια από διάφορα αντικείμενα, τεκμήρια και artefacts, καθώς και από τοποθεσίες από τη Χώρα των Βάσκων και, στη συνέχεια από τα αρχεία του οίκου στο Παρίσι. Αυτή η βάση δεδομένων αποτέλεσε την αφετηρία για να αναπτύξω διάφορες εφαρμογές μέσω της όσφρησης», μου μεταφέρει.

Τα παραδείγματα από αυτή τη σύμπραξη πολλά και εξίσου ιδιότυπα. Όπως αυτό για την επίδειξη της Ready to Wear συλλογής για την άνοιξη/καλοκαίρι του 2020. Με το μπλε αμφιθέατρο εμπνευσμένο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για σκηνικό και τη διερεύνηση εννοιών, όπως το «power dressing» και η πολιτική ισχύς. Τότε ήταν που εκείνη επισκέφθηκε τράπεζες, γραφεία λόμπι και κέντρα εξουσίας, συλλέγοντας μόρια και δημιουργώντας ένα μείγμα από τέσσερις έντονες, προκλητικές μυρωδιές. Αίμα, αντισηπτικό, βενζίνη και το άρωμα των χαρτονομισμάτων, συνθέτοντας τη «Μυρωδιά της Εξουσίας». Το άρωμα της ωμότητας στο καπιταλιστικό περιβάλλον, που ταρακούνησε τους θεατές.

Κι ύστερα για την επίδειξη της Ready to Wear συλλογής για την άνοιξη/Καλοκαίρι του 2023, έναν οίκο σε εγκατάλειψη. Με τη σκηνογραφία ενός σεληνιακού τοπίου βουτηγμένου στη λάσπη, ο καλλιτέχνης Santiago Sierra γέμισε τον χώρο με 275 κυβικά μέτρα από λασπώδες χώμα. Πλαισιώνοντας αυτή τη δυστοπική ατμόσφαιρα, η Tolaas σχεδίασε μια μυρωδιά που θύμιζε υγρή τύρφη, “petrichor”, τη μυρωδιά του βρεγμένου χώματος μετά τη βροχή και αποσύνθεση, διοχετεύοντάς την συνεχώς στον αέρα.

Το πιο εμβληματικό όλων, το αρωματικό κερί που δημιούργησε με αφορμή την επαναλειτουργία του περίφημου ατελιέ υψηλής ραπτικής του οίκου στον αριθμό 10 της Λεωφόρου George V στο Παρίσι, το οποίο είχε κλείσει οριστικά το 1968. Η πεντηκοστή πρώτη συλλογή Υψηλής Ραπτικής του Balenciaga παρουσιάσθηκε για το καλοκαίρι/φθινόπωρο του 2022, έπειτα από δύο χρόνια έρευνας. Η Tolaas «σάρωσε» τους τοίχους του ιστορικού κτιρίου, δημιουργίες από το αρχείο και προσωπικά αντικείμενα του ίδιου του Cristóbal Balenciaga από την περίοδο 1937–1968 για να ανακαλέσει την ιδιοσυγκρασία και το δημιουργικό του σύμπαν. Αποτέλεσμα ένα πλούσιο, νοσταλγικό άρωμα με νότες από καμένο λιβάνι, καπνό τσιγάρου, ζεστό ανθρώπινο δέρμα, παλιό χαρτί, κατεργασμένο δέρμα, παλιό μαλλί, μετάξι, γούνα, ξύλο βελανιδιάς και το λάδι από τις παλιές ραπτομηχανές.

Η δουλειά της συνδέθηκε και με την έκθεση Sleeping Beauties: Reawakening Fashion του Costume Institute of Fashion του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης. Η Tolaas κλήθηκε να αφυπνίσει τα «ωραία κοιμώμενα» αντικείμενα μόδας της έκθεσης, ζωντανεύοντας τη μυρωδιά τους και εξάγοντας αόρατα μόρια αρώματος από 57 ιστορικά και εύθραυστα ρούχα του μουσείου. Ανάμεσά τους και το “cabbage hat , ένα μεταξωτό καπέλο του Cristóbal Balenciaga από το 1957, με σχήμα φύλλων πράσινου λάχανου. Αναλύοντας τα μόρια που είχαν παγιδευτεί στις ίνες του υφάσματος για σχεδόν 70 χρόνια, η καλλιτέχνιδα ανακάλυψε τα προσωπικά ίχνη της γυναίκας που το φορούσε. Τα γυάλινα φιαλίδια που τοποθετήθηκαν δίπλα στην προθήκη του εκθέματος για να τα οσφρανθείς, άφηναν κάτι από την αίσθηση της ιδιοκτήτριας του καπέλου, που λάτρευε να πίνει ουίσκι και να μασά τσίχλα.

Φεύγοντας από το έργο και κρατώντας όλες αυτές τις πληροφορίες, νιώθω πως η ενέργεια που αφήνει κανείς πίσω του είναι όντως διαχρονική και αλληλένδετη με το άρωμα. Και τα αόρατα σε εμάς μόρια του φυσικού κόσμου και των αντικειμένων, έρχονται να το επιβεβαιώσουν. Δημιουργώντας μία αύρα αθάνατη μέσω της τέχνης.

Η εγκατάσταση “Elemental Essence” θα είναι επισκέψιμη μέχρι και τις 16 Νοεμβρίου από τις 12-9 μ.μ.

Art Athina 2026,

Onassis Ready

Στρατή Τσίρκα 2, Άγιος Ιωάννης Ρέντης