«Η εργασία των γυναικών υποεκτιμάται»: Η αστροφυσικός Αναστασία-Φιόρη Μεταλληνού μιλά για τις ανισότητες στην επιστήμη
Το Σύμπαν μοιάζει αχανές, απρόσιτο και γεμάτο ερωτήματα. Κι όμως, υπάρχουν άνθρωποι που κοιτούν ψηλά, αναζητούν απαντήσεις στα μυστήριά του και, μέσα από την αστροφυσική, φέρνουν την επιστήμη πιο κοντά μας.
Ανάμεσά τους είναι η αστροφυσικός Αναστασία-Φιόρη Μεταλληνού, η οποία εργάζεται στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και ασχολείται με την επικοινωνία της επιστήμης στο Κέντρο Επισκεπτών Θησείου.
Η σχέση της με την αστροφυσική δεν αφορά μόνο την επιστημονική μελέτη των άστρων και των φαινομένων που συμβαίνουν στο Διάστημα. Είναι, ταυτόχρονα, μια διαδρομή γεμάτη προκλήσεις, ερωτήματα, αναζητήσεις και στιγμές που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας.
Από τις δυσκολίες μιας επιστημονικής πορείας μέχρι τη θέση της γυναίκας σε έναν χώρο που για χρόνια θεωρούνταν περισσότερο ανδροκρατούμενος, η αστροφυσικός Αναστασία Μεταλληνού μιλά στο Bovary για όσα χρειάστηκε να αντιμετωπίσει και για όσα τελικά της δίδαξε η επιστήμη.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που συναντήσατε στην πορεία σας και τι σας έμαθε;
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η εργασία μου, σε θέματα των σχέσεων Ηλίου - Γης και των μαγνητικών καταιγίδων, τα οποία αποτελούν το ερευνητικό μου υπόβαθρο: Η κατανόηση και προσέγγιση των φυσικών προβλημάτων, η επεξεργασία των δεδομένων και οι υπολογισμοί, η εξαγωγή και κοινοποίηση ορθών αποτελεσμάτων αποτελούν στάδια της επιστημονικής δουλειάς. Και όλα αυτά με τη σωστή καθοδήγηση και συνεργασία.
Η επιστημονική μέθοδος εργασίας, η οποία καλλιεργείται από το προπτυχιακό επίπεδο σπουδών και αναπτύσσεται σε όλη την πορεία ενός επιστήμονα προσφέρει σπουδαία πνευματική και συναισθηματική ικανοποίηση. Κυρίως όμως καλλιεργεί έναν τρόπο σκέψης για την αντιμετώπιση οποιονδήποτε καταστάσεων και προβλημάτων της καθημερινότητας. Έμαθα λοιπόν να δομώ την σκέψη μου με τρόπο ορθολογικό, να αναλύω τα προβλήματα και να αναζητώ τις λύσεις. Και είναι σημαντικό να καλλιεργείται ο επιστημονικός τρόπος σκέψης στους νέους για να μπορούν εύκολα να διαχωρίζουν την επιστήμη από κάθε ψευδοεπιστήμη. Τα αποτελέσματα της ψευδοεπιστήμης δυστυχώς τα συναντάμε στην καθημερινότητά μας. Μια πρόκληση την οποία καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε συνολικά στη χώρα μας.
Πώς είναι για μια γυναίκα να δραστηριοποιείται στον χώρο της αστροφυσικής; Έχετε αισθανθεί ποτέ ότι χρειάστηκε να αποδείξετε περισσότερα;
Εντός της επιστημονικής κοινότητας δεν είναι κάτι ασυνήθιστο μια γυναίκα να ασχολείται με την αστροφυσική. Και η αλήθεια είναι ότι στην διάρκεια των σπουδών μου δεν έχω βιώσει κάποια διάκριση σχετικά με το φύλο ή όποιο άλλο χαρακτηριστικό. Ο καθένας / καθεμιά μας αποδεικνύει την ικανότητα και την αξία του με την δουλειά του, η οποία στον επιστημονικό χώρο είναι μετρήσιμη με αντικειμενικά κριτήρια.
«Η εργασία των γυναικών υποεκτιμάται»
Δυσκολίες προκύπτουν στην μετέπειτα επαγγελματική πορεία. Και γενικότερα μιλώντας από την πλευρά των γυναικών, βλέπουμε ότι υπάρχουν διακρίσεις. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο η εργασία των γυναικών υποεκτιμάται, με τις αμοιβές τους να είναι μειωμένες συγκριτικά με τις αμοιβές ανδρών για την ίδια προσφερόμενη εργασία. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέχρι σήμερα, κανένα κράτος-μέλος της ΕΕ δεν έχει επιτύχει την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών, καθώς η πρόοδος συντελείται με αργούς ρυθμούς, ενώ εξακολουθεί να υπάρχει έμφυλο χάσμα στην απασχόληση, τις αμοιβές, τις ευθύνες φροντίδας και τις συντάξεις.
Την ίδια στιγμή γνωρίζουμε ότι στη χώρα μας οι γυναίκες απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης υπερτερούν αριθμητικά των ανδρών, και παρόλα αυτά οι γυναίκες δεν καταφέρνουν να αποκτήσουν ανώτερες θέσεις ευθύνης και διοικητικούς ρόλους, λόγω του φαινομένου της «γυάλινης οροφής». Όλα αυτά όμως είναι στο χέρι μας να τα αλλάξουμε και να προσπαθούμε στην κατεύθυνση αυτή και γυναίκες και άνδρες.
Τι είναι αυτό που θα θέλατε να γνωρίζει ο κόσμος για το Σύμπαν;
Είναι ότι η ενασχόληση με την Αστρονομία προσφέρει έμπνευση, ενθουσιασμό, αγάπη για την επιστήμη, αλληλεπίδραση με ανθρώπους από όλο τον κόσμο που μοιράζονται αυτόν τον ενθουσιασμό.
Η αστρονομία δεν μας ωθεί μόνο να αντιληφθούμε, τις μεγάλες κλίμακες και τις αποστάσεις στο σύμπαν, αλλά μας βοηθά σε καθημερινά και πρακτικά ζητήματα, καθώς εμπεριέχει και συνεργάζεται με όλες οι φυσικές επιστήμες, την επιστήμη των υλικών, τη ρομποτική τα μαθηματικά, την μηχανολογία. Η ανάπτυξη μιας διαστημικής αποστολής, η κατασκευή τηλεσκοπίων και η λειτουργία των δορυφόρων για παράδειγμα απαιτούν την συνεργασία πολλών ειδικοτήτων για να επιτύχουν.
«Η αστρονομία δεν αφορά μόνο τα άστρα»
Είναι πολύ σημαντικό θεωρώ να αντιλαμβάνεται ο κάθε πολίτης ότι η ενασχόληση με την αστρονομία, την αστροφυσική και την διαστημική φυσική μας εφοδιάζει με γνώση θεωρητική και τεχνική, προσφέροντας νέες καινοτόμες εφαρμογές και τεχνολογίες που βελτιώνουν την καθημερινότητά μας.
Είναι πολλά τα παραδείγματα υλικών και εφαρμογών που αναπτύχθηκαν για παράδειγμα για τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό και σήμερα χρησιμοποιούνται για να βελτιώσουν όργανα, συσκευές, τεχνικές και εφαρμογές στην ιατρική, την μηχανολογία, την ρομποτική, την φυσική των υλικών, ακόμα και την ένδυσή μας.
Είναι μεγάλο βήμα για την χώρα μας που καταφέραμε να έχουμε τον πρώτο έλληνα πολίτη, τον κ. Αδριανό Γολέμη, ο οποίος θα ταξιδέψει στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό υλοποιώντας πειράματα, τα αποτελέσματα των οποίων θα προωθήσουν την επιστημονική γνώση.
Οι νέοι κυρίως θα πρέπει να γνωρίζουν ότι το κοντινό μας διάστημα δεν είναι κάτι τόσο μακρινό και απρόσιτο, αλλά χώρος που μπορούμε να δραστηριοποιούμαστε, να εργαζόμαστε και να λαμβάνουμε επιστημονική γνώση.
Υπάρχει κάποιο αστρονομικό φαινόμενο που σας εντυπωσιάζει ιδιαίτερα;
Η παρατήρηση του ουρανού με γυμνό μάτι σε περιοχές χωρίς φωτορρύπανση που μπορείς να διακρίνεις την ζώνη του Γαλαξία μας, αλλά και τον γαλαξία της Ανδρομέδας (το μόνο αντικείμενο εκτός του δικού μας γαλαξία που μπορούμε να παρατηρήσουμε με γυμνό οφθαλμό). Η παρατήρηση διαττόντων αστέρων, αλλά και βροχών διαττόντων είναι πολύ εντυπωσιακά φαινόμενα. Οι δε παρατήρηση μιας έκλειψης Σελήνης ή Ηλίου είναι εμπειρία που καθένας μας αξίζει να παρατηρήσει τουλάχιστον για μια φορά στη ζωή του. Η αμεσότητα που σου προσφέρει η παρατήρηση του ουρανού ακόμα και χωρίς ειδικά όργανα αποτελεί για μένα τη πιο συγκινητική επαφή του ανθρώπου με την φύση.
Πόσο σημαντική είναι η μελέτη των άστρων για να κατανοήσουμε την προέλευση και την εξέλιξη του Σύμπαντος;
Τα αστέρια που βλέπουμε τη νύχτα στον ουρανό και που παρατηρούμε μέσα από τα τηλεσκόπιά μας, βρίσκονται σε διαφορετικές στιγμές της εξέλιξής τους. Μπορεί για παράδειγμα να βρίσκονται στην φάση του κόκκινου γίγαντα, του αστέρα νετρονίων, του λευκού νάνου, ή της μελανής οπής. Παρατηρώντας τις φυσικές τους ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά των αστέρων, εξάγουμε συμπεράσματα για τον τρόπο με τον οποίο αυτά γεννώνται, και εξελίσσονται.
Οι δε θερμοπυρηνικές αντιδράσεις που πραγματοποιούνται στο εσωτερικό των αστέρων παράγουν τα στοιχεία που απαντώνται στη φύση, στους πλανήτες, τα έμβια όντα, το σώμα μας.
Και καθώς το φως των αστέρων διανύει μεγάλες αποστάσεις μέχρι να φτάσει σε εμάς και τα όργανα καταγραφής που χρησιμοποιούμε, όσο πιο μακρινά αντικείμενα παρατηρούμε, τόσο πιο πίσω στον χρόνο «βλέπουμε». Οπότε μπορούμε να εξάγουμε συμπεράσματα για την δομή και την εξέλιξη του σύμπαντος.
Πιστεύετε ότι τα social media έχουν βοηθήσει τους ανθρώπους να έρθουν πιο κοντά στην επιστήμη;
Ναι, τα social media βεβαίως και έχουν βοηθήσει την επικοινωνία της επιστήμης, την πρόσβαση σε επιστημονικό υλικό δημοσίως κατανοητό και στην συνεργασία ενός δικτύου επιστημόνων, εκπαιδευτικών και ερασιτεχνών αστρονόμων που εργαζόμαστε σε αυτήν την κατεύθυνση.
Δυστυχώς όμως έχουν ενισχύσει και την αντίθετη κατεύθυνση: Την παραπληροφόρηση, την ψευδοεπιστήμη, τις θεωρίες συνομωσίας, καθώς άνθρωποι χωρίς επιστημονική γνώση μπορούν να παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι της επιστήμης, παραπλανώντας πολλούς συμπολίτες μας. Και αυτό είναι σοβαρό φαινόμενο, καθώς οι επιπτώσεις του μπορούν να αποδειχθούν πολύ επικίνδυνες. Και δεν είναι λίγα παραδείγματα, όπως σε θέματα που αφορούν τις επιστήμες της υγείας.
Οφείλουμε λοιπόν να είμαστε πολύ προσεκτικοί στην αναζήτηση γνώσης μέσω των social media και του διαδικτύου. Να γνωρίζουμε να ελέγχουμε την αξιοπιστία των πηγών μας και να φροντίζουμε να εκπαιδεύουμε και τα παιδιά μας στην κατεύθυνση αυτή. Ως επιστήμονες δε, έχουμε το χρέος να είμαστε προσιτοί, κατανοητοί και να δημιουργούμε διόδους επικοινωνίας με τους νέους και όλους τους πολίτες, ενημερώνοντας τους στα θέματα που ειδικευόμαστε. Να συμβάλλουμε δηλαδή στην επιστημονική καλλιέργεια του κοινού. Και εδώ χρειαζόμαστε την βοήθεια και των δημοσιογράφων, οι οποίοι απαιτείται να φροντίζουν για την επικοινωνία της επιστημονικά τεκμηριωμένης πληροφορίας.
Τι σας έχει διδάξει η αστροφυσική για τη ζωή και τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο;
Αρχικά με έχει διδάξει να αγαπώ την ορθή σκέψη και να αναζητώ την ερμηνεία των φαινομένων. Αντιλαμβάνομαι ότι η καλλιέργεια του επιστημονικού τρόπου σκέψης είναι ένα σημαντικό εφόδιο με το οποίο πορεύομαι καθημερινά. Ένα εφόδιο απαραίτητο για τους νέους και για κάθε πολίτη, ώστε να μπορεί ο καθένας μας να αξιολογεί και να διαχωρίζει την επιστήμη από κάθε ψευδοεπιστήμη που προσπαθεί να μας παραπλανήσει, να μας εξαπατήσει και τελικά να μας βλάψει προσωπικά και κοινωνικά.
Σε δεύτερο επίπεδο, η αστροφυσική και η επιστήμη βοηθούν στην σύνδεση του μακρόκοσμου του σύμπαντος με τον μικρόκοσμο της καθημερινότητάς μας. Μας βοηθούν να ξεπερνάμε τα στενά προσωπικά μας όρια και με το βλέμμα αστέρια να αναζητούμε έμπνευση, να παίρνουμε δύναμη για όσα μας απασχολούν και να βρίσκουμε λύσεις. Να συνειδητοποιούμε τόσο την ασημαντότητα όσο το μεγαλείο μας. Να αντιλαμβανόμαστε πως ο καθένας μας αποτελεί ένα πολύ μικρό και σημαντικό μέρος του μεγάλου και θαυμαστού κόσμου, στον οποίο έχουμε την χαρά να ζούμε.
