Η φωτογραφία στην εποχή της AI: Δύο φωτογράφοι μιλούν για όσα κρύβονται πίσω από ένα πορτρέτο
Στις 19 Αυγούστου γιορτάζει η φωτογραφία, μια τέχνη που εδώ και σχεδόν δύο αιώνες κρατά στιγμές, αποκαλύπτει συναισθήματα και αφηγείται ιστορίες.
Από την πρώτη μόνιμη εικόνα του Nicéphore Niépce μέχρι τα αυτοπορτρέτα, τη μόδα και την τεχνητή νοημοσύνη, η φωτογραφική τέχνη συνεχίζει να καταγράφει όχι μόνο τον κόσμο γύρω μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας.
Δύο Ελληνίδες φωτογράφοι μιλούν στο Bovary για την οικειότητα μπροστά στον φακό, την αλήθεια της εικόνας και το τι σημαίνει να φωτογραφίζεις έναν άνθρωπο σήμερα.
Η πρώτη φωτογραφία χρειάστηκε ώρες για να «γεννηθεί»
Ο Γάλλος εφευρέτης Joseph Nicéphore Niépce θεωρείται ο δημιουργός της πρώτης σωζόμενης μόνιμης φωτογραφικής εικόνας. Η περίφημη «View from the Window at Le Gras», που χρονολογείται περίπου στο 1826-1827, δημιουργήθηκε στο κτήμα του στη Γαλλία με τη βοήθεια μιας camera obscura και της τεχνικής που ο ίδιος ονόμασε ηλιοτυπία (heliography).
Η εικόνα δεν έχει τίποτα από τον εντυπωσιασμό που θα περιμέναμε σήμερα από μια «πρώτη φωτογραφία». Απεικονίζει στέγες, κτίσματα και το τοπίο που έβλεπε ο Niépce από το παράθυρο του εργαστηρίου του. Η αξία της βρίσκεται ακριβώς εκεί: για πρώτη φορά μια πραγματική θέα μπορούσε να αποτυπωθεί χωρίς να χρειάζεται να σχεδιαστεί από άνθρωπο.
Η Παγκόσμια Ημέρα Φωτογραφίας γιορτάζεται στις 19 Αυγούστου, καθώς την ίδια ημέρα, το 1839, η γαλλική κυβέρνηση παρουσίασε επίσημα στο κοινό τη μέθοδο του νταγκεροτύπου, σηματοδοτώντας ένα σημαντικό ορόσημο στην ιστορία της φωτογραφίας. Η ημέρα καθιερώθηκε πολύ αργότερα, το 2010, ως μια αφορμή να τιμηθούν η τέχνη, η ιστορία και η δύναμη της φωτογραφικής εικόνας.
Σήμερα, σχεδόν δύο αιώνες μετά, η φωτογραφία βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια μεγάλη αλλαγή, αυτή τη φορά λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα εργαλεία AI μπορούν πλέον να τροποποιήσουν χαρακτηριστικά, αναλογίες, δέρμα και σιλουέτες, διαμορφώνοντας πρότυπα ομορφιάς που συχνά απέχουν από την πραγματικότητα.
Μέσα σε αυτό το νέο τοπίο, η φωτογραφία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία ως ένας χώρος αυθεντικότητας και αποδοχής, που μπορεί να αναδεικνύει το σώμα όπως πραγματικά είναι, με τις ιδιαιτερότητες και τις ατέλειές του.
Φωτεινή Ζαγλάρα: «Μέσα από τη φωτογραφία μπορείς να δεις έναν άνθρωπο πέρα από την εικόνα που προσπαθεί να σου δώσει»
Η Φωτεινή Ζαγλάρα έχει σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, στο Τμήμα Προσχολικής Αγωγής, όμως τελικά την κέρδισε η φωτογραφία. Είναι φωτογράφος αυτοπορτρέτων και η δουλειά της κινείται ανάμεσα στη φαντασία και τον σουρεαλισμό, εξερευνώντας την ταυτότητα, τα συναισθήματα και κοινωνικά ζητήματα. Το 2022 διακρίθηκε στα Sony World Photography Awards, αναδεικνυόμενη εθνική νικήτρια για την Ελλάδα.
Έχοντας πρώτα υπάρξει εσύ μπροστά στον φακό, πιστεύεις ότι αυτό σε βοηθά να καταλαβαίνεις καλύτερα τι νιώθει ένας άνθρωπος όταν φωτογραφίζεται;
Φυσικά και με βοηθάει, γιατί καταλαβαίνω απόλυτα και την άλλη πλευρά. Καταλαβαίνω, σε πρώτη φάση, την ευαλωτότητα και την ανασφάλεια που μπορεί να νιώθει ένας άνθρωπος όταν φωτογραφίζεται. Ακόμη και όταν έχω μια ιδέα για μια φωτογράφιση που μπορεί σε κάποιον να φαίνεται «τρελή», πρώτα θα τη δοκιμάσω εγώ και μετά θα δω αν μπορεί ή αν θέλει να την κάνει και το άλλο άτομο.
Δεν έχω πιέσει ποτέ κανέναν να κάνει κάτι που δεν θα ήθελε. Προτεραιότητά μου είναι να νιώθει ο άλλος καλά, γιατί μόνο έτσι πιστεύω ότι θα έχουμε και το επιθυμητό αποτέλεσμα, αλλά κυρίως ότι θα έχει περάσει όμορφα κατά τη διάρκεια της φωτογράφισης.
Για παράδειγμα, πολλές φορές, ειδικά όταν κάνω αυτοπορτρέτα στη φύση, επιλέγω τον χειμώνα ή την άνοιξη, όταν οι θερμοκρασίες δεν είναι ιδανικές. Έχω κάνει φωτογράφιση τριών ωρών σε ένα ποτάμι κοντά στην Ηγουμενίτσα, με περίπου 4 βαθμούς, φορώντας μια περούκα και ένα κορμάκι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα ζητούσα ποτέ από κάποιον άλλο να κάνει κάτι αντίστοιχο αν δεν το ήθελε. Δεν θα έθετα σε καμία περίπτωση την υγεία ή την ασφάλεια κάποιου σε κίνδυνο.
Πώς φωτογραφίζεις έναν άνθρωπο που έχει ήδη μια πολύ ισχυρή δημόσια εικόνα; Προσπαθείς να την αναδείξεις ή να την ανατρέψεις;
Οι φωτογραφίσεις που κάνω μπορεί να είναι απλά πορτρέτα, όπου θέλω να αναδείξω την προσωπικότητα του ανθρώπου και να βγάλω προς τα έξω τον πραγματικό του εαυτό, είτε είναι δημόσιο πρόσωπο είτε όχι. Αν η φωτογράφιση είναι πιο conceptual και ζητήσω από τον άνθρωπο να μπει σε έναν συγκεκριμένο ρόλο, αν έχω την ευκαιρία να μιλήσουμε και να τον γνωρίσω λίγο καλύτερα πριν από τη φωτογράφιση, θα το κάνω.
Διαφορετικά, ειδικά αν είναι δημόσιο πρόσωπο, θα κάνω τη δική μου έρευνα για να μπορέσω να καταλάβω λίγο καλύτερα ποιον έχω απέναντί μου. Θέλω να μπορώ να ψυχολογήσω λίγο τον άνθρωπο που φωτογραφίζω, ώστε να μπορέσω να ισορροπήσω τον ρόλο που δημιουργούμε με τον πραγματικό του εαυτό.
Άλλωστε, όλοι κρύβουμε μέσα μας πολλές διαφορετικές πλευρές και προσωπικότητες και πιστεύω ότι κάποιες από αυτές μπορεί να αναδειχθούν μέσα από τη φωτογράφιση, ακόμη κι αν δεν είναι η πλευρά που βλέπουμε συνήθως.
Πιστεύεις ότι η φωτογραφία μπορεί να αποκαλύψει κάτι για έναν άνθρωπο που ο ίδιος δεν συνειδητοποιεί ότι δείχνει;
Ναι, το πιστεύω. Νομίζω ότι μέσα από τη φωτογραφία μπορείς να δεις έναν άνθρωπο πέρα από την εικόνα που προσπαθεί να σου δώσει. Όσο περισσότερο δημιουργείται μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον φωτογράφο και στο πρόσωπο που φωτογραφίζεται, τόσο πιο εύκολο είναι να αφήσει στην άκρη την εικόνα που έχει μάθει να παρουσιάζει στους άλλους.
Και τότε μπορεί να εμφανιστεί κάτι πιο αληθινό, μια πιο ευάλωτη πλευρά ή ένα συναίσθημα που συνήθως κρύβει ή δεν επιτρέπει εύκολα στους άλλους να δουν.
Αν μπορούσες να κρατήσεις μόνο μία φωτογραφία από όλη τη δουλειά σου, ποια θα ήταν; Και τι είναι αυτό που σε κάνει να λες «αυτή είναι η φωτογραφία μου»;
Όλες οι φωτογραφίες μου, και ειδικά τα αυτοπορτρέτα μου, έχουν ένα κομμάτι από μένα. Δεν νομίζω όμως ότι μπορώ να ξεχωρίσω μία και να πω «αυτή είναι η φωτογραφία μου».
Νομίζω ότι αν έλεγα κάτι τέτοιο, θα υπήρχε ο κίνδυνος να παραμείνω στάσιμη.Και αυτό είναι κάτι που σε καμία περίπτωση δεν θέλω ως καλλιτέχνιδα. Θέλω να συνεχίσω να πειραματίζομαι, να ψάχνω και να ανακαλύπτω καινούργια πράγματα μέσα από τη φωτογραφία.
Μαριέτα Ρούσσου: «Η φωτογράφιση είναι μια ανοιχτή «συζήτηση» τη στιγμή που συμβαίνει»
Η Μαριέτα Ρούσσου είναι φωτογράφος μόδας και δημιουργός ψηφιακού περιεχομένου, με ιδιαίτερη αγάπη για τη φωτογραφία editorial. Μέσα από τη δουλειά της εξερευνά το φως, τα χρώματα, τις υφές και τις αντιθέσεις, αναζητώντας την ισορροπία ανάμεσα στο άψογο και το αυθεντικό.
Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην «τέλεια» εικόνα που ζητά η μόδα και στην ατέλεια που κάνει έναν άνθρωπο ενδιαφέροντα;
Πιστεύω πως η τελειότητα και το ενδιαφέρον μιας φωτογραφίας δεν δημιουργείται με την προσθαφαίρεση της «ατέλειας». Σε κάθε φωτογράφιση βλέπω φως, χρώματα, υφές, σχήματα, και στην δυναμική τους ισορροπία, βρίσκω την αρμονική στιγμή που το τέλειο και το ατελές συνομιλούν. Η πραγματική ομορφιά μιας φωτογραφίας μόδας, για εμένα, είναι όταν όλα τα στοιχεία της συνυπάρχουν ανεπιτήδευτα και δημιουργούν κάτι αληθινό.
Πιστεύετε ότι μια γυναίκα μπροστά στον φακό νιώθει διαφορετικά όταν πίσω από αυτόν βρίσκεται μια άλλη γυναίκα;
Η φωτογράφιση είναι μια ανοιχτή «συζήτηση» τη στιγμή που συμβαίνει. Όταν κι από τις δύο πλευρές του φακού είμαστε γυναίκες, δημιουργείται ένας ελεύθερος διάλογος, βασισμένος σε κοινά βιώματα και συναισθήματα.
Η γυναίκα που φωτογραφίζεται φέρνει μαζί της τη δική της εμπειρία, τον τρόπο που βλέπει και αισθάνεται τον εαυτό της, και αυτό είναι σημαντικό μέρος της μοναδικής εικόνας της. Η κοινή αυτή βάση, η συναντίληψη, δημιουργεί κάτι πιο οικείο, ελεύθερο και ταυτόχρονα δυναμικό.
Τι κάνουν τα φίλτρα και η τεχνητή νοημοσύνη στην αντίληψή μας για το «φυσιολογικό» σώμα;
Όταν έχουμε τη δυνατότητα να αλλάξουμε τα πάντα, αλλάζει και αυτό που θεωρούμε φυσιολογικό. Νομίζω πως εκεί βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος, να αρχίσουμε να συγκρίνουμε το πραγματικό με κάτι που δεν υπήρξε ποτέ, και σταδιακά να χάσουμε ακόμα και την αντίληψη του τι είναι φυσικό, πραγματικό, όμορφο.
Αν μπορούσατε να κρατήσετε μόνο μία φωτογραφία από όλη τη δουλειά σας, ποια θα ήταν; Και τι είναι αυτό που σας κάνει να λέτε «αυτή είναι η φωτογραφία μου»;
Θα μου ήταν δύσκολο να κρατήσω μόνο μία, γιατί κάθε εικόνα είναι μια στιγμή, αλλά και μέρος μιας εξελισσόμενης πορείας προς την επόμενη. Αν όμως έπρεπε να επιλέξω, θα κρατούσα αυτή.
Είναι από τις αγαπημένες μου, γιατί για μένα ενώνει την κίνηση με τη στατικότητα, το εύθραυστο με το άγριο, το ουτοπικό με το οικείο.Νομίζω πως μέσα σε αυτή τη συνύπαρξη βρίσκω κάτι πολύ δικό μου.
