Κρίστοφερ Νόλαν: Ποιος είναι ο εμβληματικός σκηνοθέτης της «Οδύσσειας»
Με την Οδύσσεια να σπάει τα ταμεία του box office και έχοντας στο ενεργητικό του μια σειρά από βραβευμένες κινηματογραφικές επιτυχίες, μας γεννάται μια ερώτηση τι γνωρίζουμε πραγματικά για τον Κρίστοφερ Νόλαν;
Για έναν δημιουργό του οποίου το έργο είναι ίσως το πιο πολυπαιγμένο και πολυσυζητημένο από οποιουδήποτε άλλου σκηνοθέτη αυτόν τον αιώνα, ο Βρετανός γίγαντας των κινηματογραφικών υπερπαραγωγών παραμένει ακόμη ένα αίνιγμα.
Συχνά οι σκηνοθέτες αποτυπώνουν μέσα από τις ταινίες τους τα πιο βαθιά και προσωπικά κομμάτια της ψυχής τους. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, για τον Στίβεν Σπίλμπεργκ, του οποίου το δύσκολο διαζύγιο των γονιών του επηρέασε, με διαφορετικούς τρόπους, σχεδόν ολόκληρη τη φιλμογραφία του. Από την άλλη πλευρά, για τον Μάρτιν Σκορσέζε δημιουργός του Shutter Island και του Λύκου της Wolfstreet, το έργο του οποίου είναι διαμορφωμένο και επηρεασμένο από την ιταλοκαθολική ανατροφή του.
Έπειτα όμως από 13 ταινίες, ο Νόλαν φαίνεται πως μας έχει αφήσει ελάχιστα σοφότερους
Η τελευταία ταινία του Νόλαν, Η Οδύσσεια (The Odyssey), ίσως προσφέρει την πιο καθαρή ματιά μέχρι σήμερα στον τρόπο σκέψης ενός ανθρώπου που πάντα αντιστεκόταν στις συμβατικές ερμηνείες γύρω από την έννοια του δημιουργού-σκηνοθέτη.
Ο Νόλαν είχε δηλώσει στο The Hollywood Reporter το 2015 ότι «όσο περισσότερα γνωρίζεις για κάποιον που δημιουργεί ταινίες, τόσο λιγότερο μπορείς απλώς να παρακολουθείς τις ταινίες του» και ότι δεν «ήθελε οι θεατές να τον έχουν καθόλου στο μυαλό τους όταν βλέπουν τις ταινίες».
Αλλά στην τελική προτιμά να παραμένει σιωπηλός, αφήνει την καλλιτεχνική του φύση να μιλήσει από μόνη της
Βασισμένη στο κλασικό ελληνικό έπος, η Οδύσσεια έχει στον πρωταγωνιστικό ρόλο τον Ματ Ντέιμον ως τον πολεμιστή ήρωα Βασιλιά της Ιθάκης Οδυσσέα, ο οποίος πραγματοποιεί το μακρύ και δύσκολο ταξίδι της επιστροφής του στην Ιθάκη, στη σύζυγό του Πηνελόπη (Αν Χάθαγουεϊ) και στον γιο του Τηλέμαχο (Τομ Χόλαντ).
Σε ολόκληρο το έργο του Νόλαν, οι οικογένειες συχνά έχουν σημασία κυρίως μέσα από την απουσία τους. Οι νεκρές σύζυγοι έχουν την τιμητική του στις ταινίες του, όπως στο Memento, στο The Prestige, στο Inception και στο Interstellar. Στην τριλογία του The Dark Knight, οι από καιρό νεκροί γονείς του Μπάτμαν αποτελούν ένα κενό, με τον διορατικό μπάτλερ του, τον Μάικλ Κέιν, να παίρνει τη θέση μιας πατρικής φιγούρας.
Επανειλημμένα, ο Νόλαν έχει απομακρύνει την μορφή του πατέρα από τα παιδιά τους, είτε μέσω νομικού αποκλεισμού, όπως ο Κομπ του Λεονάρντο ΝτιΚάπριο στο Inception, είτε μέσω ταξιδιών στο διάστημα που διαρκούν δεκαετίες, όπως ο Κούπερ του Μάθιου ΜακΚόναχι στο Interstellar.
Η Οδύσσεια αποτελεί μια νέα εκδοχή μιας ιστορίας που ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει αφηγηθεί ήδη αρκετές φορές στο παρελθόν
Εν τούτοις, το τι ακριβώς αποκαλύπτει αυτό για την ψυχοσύνθεση του Νόλαν μπορούμε να πούμε ότι παραμένει θωλό το τοπίο.
Συχνά υποστηρίζεται ότι σκηνοθέτες όπως ο Γουές Άντερσον ή ο Πολ Τόμας Άντερσον έχουν επικεντρωθεί στο να αναδείξουν τις δύσκολες σχέσεις με τους γονείς τους αντικατοπτρίζοντας τις δικές τους περίπλοκες εμπειρίες από την παιδική ηλικία, με την δημιουργία χαρακτήρων «κακών πατεράδων».
Είναι γεγονός πως στις συνεντεύξεις του Νόλαν δεν αναφέρεται ποτέ στην προσωπική του ζωή, συνεπώς γνωρίζουμε ελάχιστα για τα παιδικά χρόνια του. Ωστόσο, όσα στοιχεία έχουμε δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα οτι παραπέμπουν σε κάποιο τραυματικό παρελθόν που να μοιάζει με την αρχή μιας δραματικής ιστορίας . Η μητέρα του, Κριστίν, είναι Αμερικανίδα, πρώην αεροσυνοδός και εκπαιδευτικός. Ο πατέρας του, Μπρένταν, ο οποίος πέθανε το 2009, ήταν Βρετανός στέλεχος στον χώρο της διαφήμισης , ενώ σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες, αποτελούσε πρότυπο γονέα, αφού ήταν ένας στοργικός και υποστηρικτικός πατέρας. Ήταν η δική του ενθάρρυνση που οδήγησε τον Νόλαν και τον μικρότερο αδελφό του, Τζόναθαν, προς την κατεύθυνση του κινηματογράφου. Τους πήγαινε να δουν ταινίες όπως το Star Wars και το 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος σε μια ηλικία που κρίνεται καθοριστική για τη διαμόρφωσή τους. Αργότερα τους έδωσε μια κάμερα για να πειραματιστούν με τη δημιουργία ταινιών ήδη από παιδιά. Σαν να λέμε οτι τους έδωσε το έναυσμα ή ίσως προοικονομούσε την μετέπειτα καριέρα τους στο χώρο του κινηματογράφου.
Ο Νόλαν είναι ο ίδιος πατέρας τεσσάρων παιδιών, τα οποία πλέον είναι όλα νεαροί ενήλικες. Επομένως, θα ήταν εύκολο να δει κανείς το έργο του όχι μέσα από το πρίσμα της δικής του παιδικής ηλικίας, αλλά μέσα από τη σημερινή του εμπειρία ως πατέρα.
Φωτογραφία : getty images
Παρακολουθώντας την Οδύσσεια, θα υπέθετε κανείς ότι ταυτίζεται λιγότερο με τον Τηλέμαχο και περισσότερο με τον δοκιμαζόμενο πατριάρχη Οδυσσέα. Παρατηρούμε οτι υπάρχει μια ταύστιση ρόλων : Οδυσσέας ως αρχηγός του ελληνικού στρατού, ο Νόλαν ως επικεφαλής μιας κινηματογραφικής ομάδας εκατοντάδων ανθρώπων ,με τις επαγγελματικές υποχρεώσεις να τους απομακρύνουν από την οικογένειά τους. Και οι δύο είναι άνθρωποι που βρίσκονται σε μια διαρκή μάχη με τον χρόνο. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ερμηνεία κινδυνεύει να απλοποιήσει υπερβολικά τα πράγματα: η δουλειά δεν φαίνεται να έχει λειτουργήσει ως παράγοντας που απομάκρυνε τον Νόλαν από την οικογένειά του. Όλο και περισσότερο, μοιάζει να συμβαίνει το αντίθετο.
Η σύζυγός του, η Ντέιμ Έμα Τόμας, είναι παραγωγός και έχει συνεργαστεί μαζί του σε όλες τις ταινίες του. Όλα τα παιδιά τους εργάστηκαν στα παρασκήνια της Οδύσσειας.
Φωτογραφία : AP Newsroom
Κανείς δεν έμεινε πίσω στην Ιθάκη
Υπάρχει, ακόμη μία σημαντική οικογενειακή σχέση στη ζωή του Νόλαν, και εδώ τα πράγματα αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Νόλαν είναι ένας από τρία αδέλφια. Ο μικρότερος αδελφός του, Τζόναθαν, είναι σεναριογράφος και παραγωγός και έχει συνεργαστεί σε αρκετές από τις ταινίες του Νόλαν. Ο μεγαλύτερος, όμως, όχι.
Ο Μάθιου Νόλαν, πιο κοντά ηλικιακά στον Κρις και εγκατεστημένος στην Αμερική, συνελήφθη από το FBI το 2009, όταν οι αρχές της Κόστα Ρίκα επιδίωξαν την έκδοσή του με την κατηγορία της δολοφονίας. Μάλιστα, σε ένα από τα δικαστικά έγγραφα αναφερόταν ο ισχυρισμός ότι ήταν εκτελεστής επί πληρωμή. Ο Μάθιου το αρνήθηκε και ένας ομοσπονδιακός δικαστής στις ΗΠΑ έκρινε ότι ο ισχυρισμός περί «εκτελεστή» δεν στηριζόταν σε επαρκή στοιχεία, αρνούμενος να εγκρίνει την έκδοσή του. Ωστόσο, καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης μετά από απόπειρα απόδρασης από φυλακή στο Σικάγο. Κανένας από τους δύο αδελφούς του δεν έχει μιλήσει ποτέ δημόσια για την υπόθεση.
Ένα δημοσίευμα του The Times το 2010 σημειώνει ότι ο Μάθιου, ο οποίος θεωρούνταν πιθανώς ο πιο χαρισματικός από τους τρεις αδελφούς, «θα μπορούσε να ήταν εκείνος που αναμενόταν να γίνει ο επιτυχημένος σκηνοθέτης» και ότι, όταν ήταν παιδιά, συμμετείχε μαζί με τον Κρις στις πρώτες τους κινηματογραφικές απόπειρες. Το ίδιο δημοσίευμα προσθέτει ότι οι δύο αδελφοί «απομακρύνθηκαν με τα χρόνια» και πως πλέον είναι ο Κρις και ο Τζόναθαν που έχουν στενή σχέση και συνεργάζονται, παρά τη μεγαλύτερη διαφορά ηλικίας μεταξύ τους.
Φωτογραφία : Universal Pictures
Έχει άραγε σημασία το γεγονός ότι οι ταινίες του έχουν επανειλημμένα επιστρέψει στην ιδέα του διεθνούς εγκλήματος;
Αρκετοί από τους χαρακτήρες του ζουν διπλές ζωές, ενώ κάποιοι βρίσκονται κυνηγημένοι από τον νόμο. Μία από τις καταγγελίες που εμφανίστηκαν στα δημοσιεύματα σχετικά με τον Μάθιου ήταν ότι χρησιμοποιούσε το ψεύτικο όνομα «Matthew McCall Oppenheimer», σε μια προσπάθεια να συνδεθεί με μια ισχυρή οικογένεια του χώρου των διαμαντιών.
Η σύνδεση με την ταινία Oppenheimer του Κρίστοφερ Νόλαν από το 2023 είναι, ασφαλώς, μια σύμπτωση, αλλά για αυτούς που δεν πιστεύουν στις συμπτώσεις είναι κάτι που εγείρει αναπόφευκτα την προσοχή. Βέβαια, όσον αφορά αυτές τις συνδέσεις μέσα στο έργο του Νόλαν, όλα παραμένουν υποθέσεις. Ωστόσο, δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς πόσο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ένας σκηνοθέτης που μεγάλωσε με τόσο ξεχωριστούς αδελφούς έχει επιλέξει να εξερευνήσει τόσο λίγο τις σχέσεις μεταξύ αδελφών στις ταινίες του. Ίσως αυτή η επιλογή να λέει κάτι από μόνη της.
Το συμπέρασμα στο οποίο ίσως καταλήξουμε είναι ότι ο Νόλαν απλώς δεν θέλει να κάνει τις ταινίες του προσωπικές. Άλλωστε, πρόκειται για έργα μαζικής ψυχαγωγίας.
Φωτογραφία : Universal Pictures
Όπως είχε πει κάποτε ο σπουδαίος Ιταλός σκηνοθέτης Φεντερίκο Φελίνι, κάθε μορφή τέχνης είναι αυτοβιογραφική
Με έναν τρόπο, η Οδύσσεια και η προηγούμενη ταινία του, Oppenheimer, μας έχουν προσφέρει μέχρι σήμερα την πιο καθαρή εικόνα για τον τρόπο σκέψης του Νόλαν: πρόκειται για ταινίες γεμάτες πολιτική οργή, έργα ενός δημιουργού που έρχεται αντιμέτωπος με το ηθικό βάρος του πολέμου και της εξωτερικής πολιτικής.
Όμως, ενώ έχει αρχίσει να εκφράζεται περισσότερο ανοιχτά σε πολιτικό επίπεδο, η προσωπική του ζωή παραμένει ένα μυστήριο. Ίσως κάποια μέρα αποφασίσει να την αντιμετωπίσει άμεσα μέσα από το έργο του, όπως έκανε ο Σπίλμπεργκ με την ταινία The Fabelmans, ένα εξομολογητικό αριστούργημα της ύστερης περιόδου της καριέρας του, που λειτούργησε σαν κλειδί αποκρυπτογράφησης για μεγάλο μέρος της κινηματογραφικής του διαδρομής. Ή ίσως δεν το κάνει ποτέ.
Όμως, ταινία με την ταινία, γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο ότι ο Νόλαν είναι ένας σημαντικός δημιουργός-σκηνοθέτης, ένας καλλιτέχνης του οποίου οι ταινίες δεν μπορούν να θεωρηθούν ως απλή ψυχαγωγική απόδραση. Το να αναζητούν οι θεατές στα έργα του προσωπικές αποκαλύψεις σημαίνει απλώς ότι αντιμετωπίζουν το έργο του με τη σοβαρότητα που πραγματικά του αξίζει. Είτε αυτό του αρέσει είτε όχι.
