Η Tilda Swinton στο Bovary: «Να πηγαίνεις στο γύρισμα σαν να πηγαίνεις σε ένα πάρτι»
Η Tilda Swinton συζητά με την Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση για τη βαθύτερη σημασία της συνεχούς, εν εξελίξει καλλιτεχνικής διαδικασίας. Και τη δυνατότητα του να πορευόμαστε με όσους αγαπήσαμε μέσα από τα έργα και τα ενθύμιά τους. Όπως είναι και τα ρούχα μας.
Η συζήτηση ξεκινά με αφορμή την ανοιχτή πρόσκληση σε καλλιτέχνες στο Onassis AiR . Ένα residency που τιμά τη φύση της δημιουργικής διαδικασίας, χωρίς καμία απαίτηση για αποτελέσματα. «Με το να υπάρχεις απλώς. Εκεί γεννιέται ένα έργο», παρατηρεί η Tilda Swinton. Και μοιράζεται τη δική της καλλιτεχνική συνείδηση για το πώς μπορεί ακόμα να προσφέρει σε μία νέα γενιά δημιουργών.
Έχοντας εργαστεί για τριανταπέντε χρόνια νιώθει πως υπάρχουν ακόμα «πολλοί δρόμοι για να ταξιδέψει, μονοπάτια για να εξερευνήσει». Ένας από αυτούς ο ρόλος της ως Πρέσβειρας Τεχνών και Πολιτισμού για τον οίκο Chanel. Στην επαφή της με νέους καλλιτέχνες σε τόσες διαφορετικές πόλεις, όπως η Ταϊπέι, το Σίδνεϊ, το Χονγκ Κονγκ, η Σαγκάη και η Μπανγκόκ η καλλιτέχνης ρωτούσε τι θα είχαν ανάγκη να ακούσουν από εκείνη… Και η απάντηση ήταν η ίδια, επαναφέροντας την οικουμενικότητα της σύγχρονης εποχής. Η προστασία της ψυχικής υγείας σε ένα χώρο όπου κυριαρχεί το κοινωνικό στρες και η αμφιβολία για ένα μέλλον στο οποίο θα μπορούν να υπάρξουν ως καλλιτέχνες.
Η καλλιτεχνική διαδικασία ως κομμάτι της κοινότητας
Έτσι, προέκυψε η δική της ευκαιρία να γίνει «μάρτυρας ενός διαφορετικού τρόπου δουλειάς», που στον πυρήνα του έχει την έννοια της συνδημιουργίας (co-authorship) και δεν παύει ουσιαστικά ποτέ αποτελώντας μία «ongoing» διαδικασία, όπως είναι, άλλωστε και το όνομα της έκθεσης. Η Tilda Swinton ξεκίνησε να εργάζεται μέσα σε μία καλλιτεχνική κοινότητα, όπου η ίδια η οργανική διαδικασία είχε τη μεγαλύτερη σημασία από το τελικό προϊόν. Ένα μοντέλο που αν και στις μέρες μας εκλείπει, δεν σε περιορίζει, ωθώντας σε να κάνεις απλώς «brand name» τον εαυτό σου. Αλλά σε ενθαρρύνει να ανθίσεις στη συλλογικότητα. Γιατί η ζωή του καθενός μας βασίζεται σε ένα ολόκληρο πλέγμα σχέσεων. Από την οικογένεια και τις φιλίες μέχρι την πανεπιστημιακή σχολή και την κοινότητα.
Και για εκείνη αυτή ήταν η μεγαλύτερη χρησιμότητα της έκθεσής της, όπως ξεκίνησε στο Eye Filmmuseum στο Άμστερνταμ. Το πορτρέτο ενός διαφορετικού τρόπου δημιουργίας, που ταυτόχρονα είναι απόλυτα αληθινός σε σχέση με τη δική της διαδρομή. Μέσα από οκτώ συνεργασίες που αποτελούν σχέσεις ζωής με τους καλλιτέχνες και κρατούν εδώ και σαράντα χρόνια, πορεύτηκε αναζητώντας τους τρόπους να δημιουργήσουν μαζί καινούργια έργα. Η πρώτη της συνεργασία ο Derek Jarman, που δεν είναι πια στη ζωή, η σκηνοθέτης και συμμαθήτριά της από την ηλικία των δέκα ετών Joanna Hogg, ο Luca Guadagnino, o Pedro Almodóvar, o Jim Jarmusch και o Apichatpong Weerasethakul. Η επινόηση της εικόνας ενυπάρχει μέσα από τη συνεργασία με τον ονειρικό φωτογράφο μόδας Tim Walker, ενώ ο αυθορμητισμός και η έννοια μιας ζωντανής έκθεσης (living exhibition) αναπτύχθηκε από κοινού με τον επιμελητή και ιστορικό μόδας, Olivier Saillard για την περφόρμανς «A Biographical Wardrobe», με τον οποίον συνεργάζεται από το 2012.
Η έννοια της «ongoing» σύνδεσης δεν αφορά μόνο τους καλλιτεχνικούς συνεργάτες, αλλά και τους ανθρώπους, που κουβαλά μέσα από τη μνήμη και τα προσωπικά αντικείμενα. Τους προγόνους. Για την Tilda η περφόρμανς είναι ένας τρόπος ενδοσκόπησης που ο καθένας μπορεί να επιχειρήσει, ανατρέχοντας στα ρούχα της δικής του οικογένειας. Που συνεχίζει να φορά. Γιατί είναι «στη χρησιμότητα εκεί που βρίσκεται το πνεύμα τους». Είναι κειμήλια χωρίς να είναι μουσειακά αντικείμενα. Στην ανθρώπινη κλίμακα προέχει η υλική τους χρήση. Η παρουσίαση της περφόρμανς στην Αθήνα τη συγκινεί γιατί εδώ συνάντησε τόσες ιστορίες του κοινού για τις δικές τους μαμάδες και γιαγιάδες που ήταν μοδίστρες. Ένα κεντημένο μαντήλι από τη γιαγιά μιας θεάτριας, της θύμισε τη δική της αδυναμία στα χειροποίητα ενθύμια.
Το πρωτοποριακό στοιχείο της έκθεσης είναι ότι τα επόμενα χρόνια θα συνεχίσει να ταξιδεύει, με νέους φίλους που δεν είχαν τον χρόνο να συμμετάσχουν τώρα να προστίθενται στην πορεία, επεκτείνοντας αυτό το αίσθημα της κοινότητας. Στον σχεδιασμό της θυμίζει τα ενδότερα της δημιουργικής διαδικασίας. Γι’ αυτό και η Tilda Swinton την αποκαλεί «κουζίνα», ένα «εργαστήριο» και μαζί το «έδαφος όπου φύονται οι πρώτοι σπόροι δημιουργίας». Στην ερώτηση της Αφροδίτης Παναγιωτάκου για το αν είναι και ένα «φάρμακο για την απώλεια», η ίδια αναρωτιέται εάν υπάρχει πραγματικά κάτι τέτοιο. Για εκείνη, η έκθεση, γεμάτη με φαντάσματα του παρελθόντος, με τη συνύπαρξη μαζί τους και έναν αέναο διάλογο, αποτελεί περισσότερο μια «εσωτερίκευση αυτής της απώλειας». Η απώλεια είναι «κάτι που πρέπει να αγκαλιάσεις και να αξιοποιήσεις», θεωρεί.
Για την Tilda οι αγαπημένοι βρίσκονται πάντα σε διάλογο μαζί της. Έστω και νοερά ανακαλώντας το πνεύμα τους. Η ίδια νιώθει ευγνώμων που τους είχε ως κομμάτι της εμπειρίας της. Η συντροφικότητα, το να είσαι κομμάτι του κόσμου καθενός από τους συνδημιουργούς της είναι αυτό που παραμένει ως το μεγαλύτερο προνόμιο. Και κάπως έτσι, «δεν χρειάζεται να βιώσουμε την απώλειά τους, γιατί τους έχουμε κοντά μας μέσα από τα έργα τους». Τις ταινίες, τα γραπτά και το παράδειγμα του τρόπου ζωής τους. Κανείς δεν χρειάζεται να νιώθει μόνος. Γιατί οι καλλιτέχνες «σε κρατούν από το χέρι λέγοντάς σου πως δεν είσαι ο μόνος που νιώθεις έτσι. Κράτα το κουράγιο να πεις όσα θες, γιατί εγώ βρίσκομαι δίπλα σου».
Η ισότιμη συνεργασία με τους «auteurs»
Μέσα σε αυτή τη συζήτηση γύρω από τη συλλογικότητα και τη συνδημιουργία, δεν θα μπορούσα να μην τη ρωτήσω για το πώς έχοντας συνεργαστεί με τόσους δημιουργούς με το δικό τους διακριτό όραμα, κατάφερε να εκφράζεται όχι ως μούσα αλλά ως ενεργητική καλλιτέχνης. Κι εκείνη με τον χειμαρρώδη λόγο της μου απαντά μέσα από μία ανάμνηση…
«Όλοι έχουν ένα ξεχωριστό όραμα, όμως αυτό το όραμα διαμορφώνεται μέσα από τη συζήτηση και τη συνεργασία με τους ανθρώπους γύρω τους. Ο Derek Jarman συνήθιζε να λέει: Να πηγαίνεις στο γύρισμα σαν να πηγαίνεις σε ένα πάρτι. Και πράγματι, έτσι ακριβώς ήταν. Όπως όλοι ξέρουμε, ένα καλό πάρτι δεν βασίζεται αποκλειστικά στον οικοδεσπότη για να δημιουργήσει την ενέργεια του χώρου. Δεν θέλεις καλεσμένους που στέκονται αμήχανα περιμένοντας από τον οικοδεσπότη να τους πει πώς να περάσουν καλά. Ένα καλό πάρτι είναι μια συλλογική εμπειρία: η ενέργεια μοιράζεται με όλους. Κάποιος βάζει τη μουσική, κάποιος γεμίζει τα ποτήρια, κάποιος φέρνει το φαγητό. Αυτή η αίσθηση κοινής ευθύνης δεν αφορά μόνο τη δημιουργική ιδιοκτησία του έργου. Ίσως στο τέλος να καταλήγει και σε αυτό, όμως στην πράξη αφορά κυρίως την ευθύνη που μοιράζονται όλοι όσοι συμμετέχουν στη δημιουργική διαδικασία.
Αυτό ακριβώς ενθάρρυνε ο Derek. Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία στην οποία εργάστηκα ήταν ο Caravaggio. Ήμουν μόλις 24 ετών και δεν είχα βρεθεί ποτέ ξανά σε ένα κανονικό κινηματογραφικό γύρισμα. Εκεί γνώρισα ανθρώπους, που έμελλε να γίνουν φίλοι ζωής, όπως ο Simon Fisher Turner, ο οποίος αρχικά είχε αναλάβει το casting των κομπάρσων, αλλά τελικά έγινε ο συνθέτης που έγραψε τη μουσική για όλες τις ταινίες του Jarman.
Ήμασταν όλοι νέοι και άπειροι. Εκεί ξεκίνησε και η Sandy Powell, η σπουδαία ενδυματολόγος, που μόλις είχε τελειώσει τη σχολή Καλών Τεχνών και αυτή ήταν η πρώτη της δουλειά. Ο τρόπος με τον οποίο μας αντιμετώπιζε ο Derek ήταν καθοριστικός. Μας εμπιστευόταν με πραγματική πρωτοβουλία. Έλεγε στον Simon: «Ξέρω ότι γύρισες όλα τα ελληνικά καφέ του East End στο Λονδίνο για να βρεις πρόσωπα για τους Πάπες και τους κληρικούς στα φόντα του Caravaggio. Γιατί όμως να μη γράψεις και τη μουσική;» Στη Sandy έλεγε: «Ξέρεις τι να κάνεις. Θα τα καταφέρεις υπέροχα. Ντύσε απλώς την αυλή». Κι εκείνη το έκανε. Με ελάχιστο προϋπολογισμό, πήγε στο East End, βρήκε φθηνά, παλιά κομμάτια από σάρι και δημιούργησε εντυπωσιακά κοστούμια. Σε όλους μας έλεγε: «Ξέρετε τι να κάνετε. Απλώς κάντε κάτι. Η κάμερα είναι εδώ, υπάρχει ένα μεγάλο δέμα εκεί που θα ανοίξετε… και action!».
Όταν είσαι νέος, αυτό μπορεί να σε τρομάζει. Ταυτόχρονα όμως σε ενδυναμώνει, γιατί σε αναγκάζει να αναλάβεις ευθύνη. Αυτό ακριβώς καλλιεργούσε σε όλους μας. Συνηθίζω να λέω ότι ο Derek μας έκανε όλους κινηματογραφιστές, όχι απαραίτητα σκηνοθέτες, αλλά ανθρώπους που κατανοούν και υπηρετούν συλλογικά τη δημιουργία μιας ταινίας.
Θυμάμαι στα γυρίσματα του Caravaggio ότι οι πίνακες λειτουργούσαν ως υπόβαθρο, ενώ τα ταμπλώ με τα μοντέλα αναπαρήγαγαν όσο το δυνατόν πιστότερα τις αυθεντικές συνθέσεις του Caravaggio. Κάποια στιγμή είδα έναν νεαρό ηλεκτρολόγο να περνάει μπροστά από ένα λεύκωμα του Caravaggio που υπήρχε πάντα δίπλα στο πλατό. Στάθηκε, κοίταξε προσεκτικά και είπε: «Νομίζω ότι το φως στο χέρι του είναι λάθος». Και τότε όλοι απάντησαν: «Υπέροχα, ευχαριστούμε. Αυτό είναι εξαιρετικό». Έτσι, ο καθένας ένιωθε ότι είχε πραγματική δύναμη και συμμετοχή στη δημιουργία. Όλοι ήταν, σε έναν βαθμό, συνδημιουργοί.
Στην παρατήρηση της Αφροδίτης Παναγιωτάκου για το ότι εκφράζεται για τα πάντα τόσο ανοιχτά η Tilda Swinton αντιπαραβάλλει την σκοτεινή εναλλακτική. Που είναι ο φόβος. Και το να καταπιέζεις την αλήθεια σου ως καλλιτέχνης είναι η πιο ενοχλητική και επικίνδυνη επιλογή. Όσο για τα επόμενα σχέδιά της; Ανάμεσα σε όσα κάνει τώρα είναι και το να γράφει. Και ίσως αυτό να είναι το επόμενο συναρπαστικό νέο που μπορούμε να περιμένουμε από εκείνη.
Η έκθεση «Ongoing» θα διαρκέσει έως και τις 28 Ιουνίου
Onassis Ready, Στρατή Τσίρκα 2, Αγ. Ι. Ρέντης.
