«Τα ρούχα είναι ζωντανοί οργανισμοί»: Η Denise Eleftheriou μεταμορφώνει το νήμα σε υψηλή ραπτική
Η σχεδιάστρια Denise Eleftheriou, με αφετηρία της διακοσμητικά στοιχεία, όπως οι τρέσες και τα κορδόνια της ιστορικής νηματουργίας Μέντης-Αντωνόπουλος (ΝΗ.ΜΑ.), που λειτουργεί υπό την αιγίδα του Μουσείου Μπενάκη, δίνει μια νέα αξία στην πρώτη ύλη, η οποία πρωτοστατεί στη σύγχρονη δημιουργία.
Ο ρυθμικός ήχος των τυλικτικών μπομπινουάρ του 1930, των crochet looms και της διπλοστριπτικής κορδονιέρας κυριαρχεί στον χώρο. Μια συγχορδία υφαντικής, που αποδεικνύει ότι η τέχνη της πασμαντερί είναι ζωντανή. Της ταινιοπλεκτικής, δηλαδή, που συναρμόζει το άγγιγμα του χειροποίητου με τη βοήθεια της μηχανής. Καθώς περιηγούμαι στον χώρο ρωτώ για όρους και τεχνικές, που εξάπτουν την περιέργεια.
Οι δέστρες αμπράζ, οι καρυδόκομποι ή αλλιώς monkeyfists, οι κουβαρίστρες με κλωστές για μεταξωτό κέντημα μουλινέ… Στον τοίχο μια ασπρόμαυρη φωτογραφία από το ιστορικό κατάστημα του Μέντη στην Ευαγγελιστρίας έχει στην επιγραφή του τη λέξη Φλος. Ένας τύπος νήματος ρεγιόν που δεν έχει στριφτεί ακόμα, όπως μου εξηγεί η ομάδα από τις τρεις μεταξώτριες Μαρία, Ιουστίνη και Μαρίνα, που εργάζονται πυρετωδώς. Με ένα κλικ του κλωστοϋφαντουργού Σπύρου Βούλγαρη ζωντανεύουν και οι γαϊτανομηχανές, που ονομάστηκαν έτσι καθώς τα νήματα περιστρέφονται κυκλικά σαν να χορεύουν σε ανοιξιάτικο γαϊτανάκι.
Η νηματουργία Μέντης-Αντωνόπουλος (ΝΗ.ΜΑ.) στην οδό Πολυφήμου στα Πετράλωνα είναι ένας θαυμαστός νέος κόσμος με ιστορίες παλιές και πολύτιμες. Με αναμνήσεις που ξεκινούν από τα μέσα του 19ου αιώνα, γύρω στο 1867. Και που ως δωρεά των δύο οικογενειών περιήλθε στο Μουσείο Μπενάκη το 2011 φιλοξενώντας μια νέα γενιά χειροτεχνών, που δεν διαφυλάττουν απλώς ενθύμια του παρελθόντος αλλά δίνουν συνέχεια σε αυτό το ιστορικό επιτήδευμα, όπως μας εξηγεί η εθνολόγος και υπεύθυνη του ΝΗ.ΜΑ. Βιργινία Ματσέλη. Εδώ, καλλιτέχνες και σχεδιαστές μόδας συνεχίζουν να αναζητούν λεπτοδουλεμένα υλικά για τις συνθέσεις τους. Εδώ, επίσης παρήγγειλε και ένας πατέρας από το Κορωπί το πεσκούλι, ένα πλέγμα από φούντες στη βάση του λαιμού, προορισμένο για δώρο στις τρεις του κόρες, σύμφωνα με τη νυφική φορεσιά της Αττικής. Από το εργαστήριο μέχρι το βαφείο, όπου μέσα στα μεταλλικά δοχεία παίρνουν χρώμα τα νήματα, κάθε στάδιο της διαδικασίας είναι ανοιχτό στο κοινό, προσκαλώντας στην ανακάλυψη μιας τεχνογνωσίας, που ξεδιπλώνεται με αγάπη.
Μέσα σε αυτό το οικοσύστημα του νήματος και των τεχνουργημάτων του, η σχεδιάστρια Denise Eleftheriou για την έκθεση «ΝΗΜΑΤΩΝ ΕΝΔΥΜΑ» ενσωματώνει οργανικά δημιουργίες υψηλής ραπτικής σύγχρονες, φτιαγμένες με σημείο αναφοράς τους, την πρώτη ύλη από τη νηματουργία. Όχι ως διακοσμητικό στοιχείο αλλά ως πρωταρχικό παράγοντα διαμόρφωσης του ρούχου. Μία έκθεση που δεν αντιπαραβάλλει το παρελθόν με το παρόν, αλλά δημιουργεί ένα πλαίσιο κοινής πορείας. Μία σχέση συμβιωτική. Που εκτείνεται διαδοχικά σε δύο χώρους, εκείνους της Νηματουργίας Αντωνόπουλου και της Νηματουργίας Μέντη, που λειτουργούσαν το ίδιο συμβιωτικά κάποτε.
Δημιουργίες φτιαγμένες με την τεχνική του μουλάζ, πάνω στις αναλογίες του σώματος και στην κούκλα, θυμίζοντας τις μαγικές κινήσεις της Madeleine Vionnet και την αίσθηση του γλυπτού. Επιφάνειες και όγκοι από πλέγματα και υφάνσεις που προυπάρχουν και παράγονται στη νηματουργία μεταλλάσσονται, λαμβάνοντας νέες φόρμες. Cut-outs και αποχρώσεις από χαλκό, κεχριμπάρι και πορφύρα φέρουν μία σύγχρονη ανάγνωση της tribal αισθητικής. Οι μεγάλες ανάγλυφες τρέσες των 25 εκατοστών από ρεγιόν και ασημοκλωστή lurex δημιουργούν την αίσθηση φορεμάτων από ατλαζένιες λωρίδες, οι «πάσες», τα λεπτά κορδόνια από νήματα περιέλιξης σχηματίζουν κάθετες ροές από το κορσάζ μέχρι την απόληξη μιας δημιουργίας από μεταξωτό τούλι με τον τεράστιο διάφανο ιβίσκο του να ακολουθεί την ίδια συμμετρία. Μια υπόλευκη φασματική δημιουργία, που ίπταται πάνω σε μια κούνια με λεπτομέρειες από κεντημένους κόμπους στις λαβές της, μοιάζει με την ψυχή της ίδιας της νηματουργίας, έναν φύλακα-άγγελο, που εποπτεύει τον χώρο. Τα λεπτά νήματα που τη διατρέχουν θυμίζουν συνδετικούς ιστούς του σώματος, μια υπερβατική ένωση της έμπνευσης του σύγχρονου με το γενετικό υλικό του παρελθόντος, συμβολίζοντας την αναγέννηση.
Η Denise Eleftheriou, δημιουργός με σημαντική προϋπηρεσία σε ιταλικούς οίκους όπως ο Giorgio Armani και ο Trussardi, πριν ακολουθήσει την προσωπική της σχεδιαστική πορεία στην υψηλή ραπτική και το νυφικό ένδυμα, δίνει τη δική της διάσταση του νήματος και μοιράζεται σκέψεις για την έκθεση και τους συμβολισμούς της παράδοσης στη σύγχρονη δημιουργία.
Πώς προέκυψε η ιδέα για μία έκθεση ενδύματος στη Νηματουργία Μέντης - Αντωνόπουλος (ΝΗ.Μ.Α.);
D.E: Η ιδέα προέκυψε από την πρώτη επίσκεψη που έκανα στο Ν.ΗΜ.Α πριν από δύο χρόνια, όταν έκανα μεταφορά έδρας του ατελιέ μου από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα. Με το που άνοιξα την πόρτα και μπήκα στον χώρο είδα έναν κόσμο που με μάγεψε και κατευθείαν ήρθαν πολλές ιδέες στο μυαλό μου. Ήθελα να κάνω κάτι και να αξιοποιήσω αυτά τα υλικά, δίνοντάς τους έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στα ρούχα, να τα χρησιμοποιήσω ως πρώτη ύλη και όχι μόνο ως δευτερεύοντα διακοσμητικά στοιχεία πάνω στα ρούχα, όπως είναι μέχρι στιγμής το σύνηθες στη μόδα.
Πώς ήταν η από κοινού συνεργασία σας με την ομάδα της Νηματουργίας και πώς επιλέξατε τις πρώτες ύλες και τους χρωματισμούς που ενθέσατε στις δημιουργίες σας;
D.E: Η συνεργασία ήταν άψογη τόσο με την υπεύθυνη του Ν.Η.Μ.Α, κυρία Βιργινία Ματσέλη, η οποία από την πρώτη στιγμή αγκάλιασε με ενθουσιασμό την ιδέα, όσο και με την ομάδα του Μουσείου Μπενάκη, η οποία υποστήριξε την έκθεση και από την άποψη του στησίματος, αλλά και μέσα από την ευρύτερη επικοινωνία και προβολή της έκθεσης στα Μέσα Ενημέρωσης αλλά και στα social media. Η επιμέλεια της έκθεσης ανατέθηκε στην αρχιτέκτονα και συνεργάτιδα του Μουσείου, κυρία Ναταλία Μπούρα. Μαζί σκεφθήκαμε το πώς θα αναδειχθούν τα ρούχα καλύτερα και το πώς θα τοποθετηθούν με τέτοιον τρόπο, ώστε να «δένουν» με το μυστήριο της Νηματουργίας. Δεν τα εκθέσαμε σε έναν χώρο, που είναι γυμνός, όπως μία γκαλερί ή μία αίθουσα Μουσείου. Ίσα-ίσα που η Νηματουργία είναι γεμάτη με αργαλειούς παλιούς, που τελούν σε καθημερινή λειτουργία ακόμη. Τα ρούχα έπρεπε να μπουν μέσα σε έναν χώρο, όπου άνθρωποι και μαζί τους μηχανήματα εργάζονται στο ωράριο τους. Σε αυτόν τον ζωντανό εργασιακό χώρο, τα ρούχα έπρεπε να τοποθετηθούν με τρόπο, που να μην έρχεται σε αντίθεση με το περιβάλλον και να μην εμποδίζει την καθημερινή εργασία. Καταφέραμε και βρήκαμε τους τρόπους τοποθέτησης των ρούχων στους δύο χώρους. Της νηματουργίας Μέντης και της νηματουργίας Αντωνόπουλος. Στον χώρο της νηματουργίας Αντωνόπουλος, δεν λειτουργούν αργαλειοί, είναι περισσότερο ένας χώρος εκθεσιακός που γύρω του έχει τα ράφια με το αρχείο, όλο τον υλικό πλούτο, την παρακαταθήκη των δύο νηματουργιών και εκεί θεωρώ πώς επιτυγχάνεται εξίσου αυτή η συνομιλία των ρούχων με το περιβάλλον και τα υλικά.
Τις πρώτες ύλες και τους χρωματισμούς τους επέλεξα με βάση το ύφος των ρούχων που ήθελα να κάνω με την έκθεση αυτή αλλά κάποιες στιγμές επέλεγα τα υλικά και ύστερα σκεφτόμουν το ρούχο που θα δημιουργούσα. Νομίζω ότι κυρίως αυτό συνέβη στη συλλογή αυτή. Δεν προσπαθούσα να βρω το υλικό με βάση το ρούχο που είχα στο μυαλό μου, είχα τα υλικά μπροστά μου και προσπαθούσα να βρω τα ρούχα, να βρω τις φόρμες, τις γραμμές και τους όγκους, που θα αναδείκνυαν περισσότερο αυτά τα υλικά.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση για εσάς μέσα από την υλοποίηση αυτής της έκθεσης και ποιο ήταν το πιο απαιτητικό κομμάτι ως προς τον σχεδιασμό των δημιουργιών σας;
D.E: Η μεγαλύτερη πρόκληση για μένα, για αυτή την έκθεση ήταν να σταθώ αντάξια σε έναν από τους μεγαλύτερους μουσειακούς θεσμούς στην Ελλάδα, όπως είναι το Μουσείο Μπενάκη. Η συνεργασία μου με ένα Μουσείο ήταν κάτι που συνέβαινε για πρώτη φορά. Η πρόταση του Μουσείου ήταν να δημιουργήσω ρούχα από τα υλικά του Ν.Η.Μ.Α τα οποία να είναι και φορέσιμα, να μην υφίστανται μόνο ως έργα τέχνης. Το απαιτητικό κομμάτι στον σχεδιασμό των δημιουργιών μου ήταν αυτό, να μπορούν να φορεθούν. Κι αυτό γιατί τα κορδόνια και οι τρέσες δεν είναι εύπλαστα υλικά, το σώμα δεν μπορεί να κινηθεί τόσο εύκολα φορώντας τα, οπότε όταν χρησιμοποιείς αυτή την ύλη για να φτιάξεις ένα ολόκληρο ρούχο, πρέπει να του δώσεις και την ανάλογη γραμμή, ώστε τα υλικά αυτά να έχουν την ανάλογη πλαστικότητα, επιτρέποντας στο ανθρώπινο σώμα να κινηθεί ελεύθερα.
Πώς βλέπετε τον διάλογο μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης δημιουργίας; Τι σημασία έχει το χειροποίητο και οι παραδοσιακές τεχνικές για μία σχεδιάστρια στη σημερινή εποχή;
D.E: Δεν υπάρχει σύγχρονη δημιουργία που να μην βασίζεται σε τεχνικές και σε γνώσεις, που προέρχονται από την παράδοση της κάθε χώρας. Ακόμα κι αν δεν είναι εμφανής η σύνδεση μεταξύ της σύγχρονης δημιουργίας και της παράδοσης, η γνώση των τεχνικών κληροδοτείται από γενιά σε γενιά και μένει. Οπότε ο διάλογος είναι πάντα έντονος και ειδικά τα τελευταία χρόνια μετά την κρίση, που ανέκυψαν και πολλά brands, τα οποία βασίστηκαν στην ελληνική παράδοση με resort collections και έγινε πολύ έντονη η στροφή και ενισχύθηκε η προσοχή του κόσμου προς την ελληνική παράδοση και για μένα το γεγονός αυτό είναι πάρα πολύ ευχάριστο. Πραγματικά, υπάρχει μία τάση έμπνευσης και αξιοποίησης της ελληνικής παράδοσης στις σύγχρονες δημιουργίες. Το χειροποίητο και οι παραδοσιακές τεχνικές έχουν πάρα πολύ μεγάλη σημασία. Όσο αυξάνεται το A.I., η επιρροή και η εξέλιξή του, που είναι άγνωστο ακόμα το πώς και το μέχρι πού θα φτάσει, ο αντίποδας είναι το χειροποίητο και οι παραδοσιακές τεχνικές. Μελλοντικά, αυτό που εγώ πιστεύω ότι θα υπάρχει στη μόδα και στο design γενικότερα θα είναι τα προϊόντα, τα οποία προέρχονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη και από την άλλη πλευρά θα υπάρχουν τα προϊόντα, που θα είναι χειροποίητες δημιουργίες και θα προέρχονται από παραδοσιακές τεχνικές. Πάντως θα υπάρχει το κοινό που αγαπά αυτά τα παραδοσιακά και τα χειροποίητα αντικείμενα ή τα σύγχρονα τα οποία βασίζονται σε αυτές τις παραδοσιακές, χειροποίητες τεχνικές. Είναι ο μόνος τρόπος για να μπορέσει να ανταπεξέλθει ένας σχεδιαστής, όπως εγώ που έχω ένα ατελιέ ή ένα brand που αγαπά το custom-made.
Ποια είναι η ατμόσφαιρα που θέλατε να δημιουργήσετε με αυτή την έκθεση; Υπάρχει κάποια ιστορία που αποτέλεσε ερέθισμα για τις δημιουργίες σας;
D.E: Μέσα από τα ρούχα ήθελα να δημιουργήσω μια ατμόσφαιρα που να σε υποβάλλει στην αίσθηση ότι κάτι αναγεννάται, μέσα από αυτή τη διαδικασία. Γι’ αυτό και έχω τοποθετήσει μία κούκλα, που κρέμεται από την οροφή και στη βάση της φωτίζεται από ένα φως στο μπλε του κοβαλτίου. Σαν να βγαίνει ο ήλιος την ώρα της αυγής κι έτσι να αναγεννάται αυτό το ρούχο μέσα από μια διαδικασία, που συμβολίζει και τη χρήση αυτών των υλικών με έναν άλλον τρόπο. Η ιστορία που αποτέλεσε ερέθισμα για τις δημιουργίες είναι η ίδια η ιστορία της νηματουργίας Μέντη, που ουσιαστικά αναγεννήθηκε μέσα από τη συμβολή του Μουσείου Μπενάκη και μέσα από την προσωπική φροντίδα της κυρίας Ματσέλη, που και οι δύο μαζί κατάφεραν να διασώσουν μία νηματουργία η οποία βασιζόταν σε χειροποίητες, παραδοσιακές τεχνικές.
Έχοντας ασχοληθεί προσωπικά με την επιμέλεια μιας τέτοιας έκθεσης, πώς αντιλαμβάνεστε την οντότητα του ρούχου; Πιστεύετε ότι το ένδυμα είναι φορέας μνήμης;
D.E: Η οντότητα ενός custom-made ρούχου, όπως αυτά που παρουσίασα στην έκθεση συνίσταται στο ότι είναι ζωντανοί οργανισμοί. Τίποτα δεν προκύπτει στην τύχη, μελετάμε τον άνθρωπο για τον οποίον σχεδιάζουμε, χρησιμοποιούμε υλικά που θα του ταιριάζουν, είτε ως προσωπικότητα, είτε ως σωματότυπο, είτε για την περίσταση και τη χρονική στιγμή, που θα χρειαστεί να φορεθεί το συγκεκριμένο ρούχο. Γι’ αυτό και τα ρούχα είναι σχεδόν ζωντανοί οργανισμοί, που προσαρμόζονται και αντανακλούν τις συνθήκες μέσα από τις οποίες έχουν δημιουργηθεί. Αντλούμε από την προσωπικότητα του ανθρώπου και συνήθως αυτό που εγώ κοιτάζω είναι το ρούχο να εκφράζει αλλά και να συμπληρώνει την προσωπικότητα της γυναίκας που το φορά. Το μεγαλύτερο κομπλιμέντο για μένα είναι να ακούω να μου λένε ότι «δεν θα μπορούσα να τη φανταστώ να φορά τίποτε άλλο». Αυτό σημαίνει ότι είναι μια πολύ επιτυχημένη επιλογή ως προς τον συνδυασμό των παραγόντων, γιατί ουσιαστικά δεν ντύνει το σώμα μόνο, αλλά περιβάλλει την προσωπικότητα.
Σίγουρα πιστεύω ότι το ένδυμα είναι φορέας μνήμης γιατί κάθε ένδυμα κουβαλά μια ιστορία. Εκείνου που το φορά, εκείνου που το δημιουργεί και την ιστορία του γεγονότος που θα φορεθεί και όλοι εμείς κουβαλούμε την ιστορία των προγόνων μας. Ούτε εγώ που το δημιουργώ, ούτε η γυναίκα που θα το φορέσει δεν είμαστε οντότητες, που ήρθαμε χωρίς να έχουμε μια ιστορία από πίσω μας. Ακόμα και ένα νεογέννητο κουβαλά μια ιστορία, μέσα από το dna του. Το ρούχο, λοιπόν, που φοράμε και ειδικά το custom-made, όχι το fast-fashion, για το οποίο εμπνέεται ο δημιουργός από τον συγκεκριμένο άνθρωπο φυσικά και κουβαλά την ένωση δύο ιστοριών. Εκείνου που το φορά και του σχεδιαστή που επιλέγει.
Η έκθεση «ΝΗΜΑΤΩΝ ΕΝΔΥΜΑ» θα διαρκέσει έως και τις 28 Μαρτίου 2026
Μουσείο Μπενάκη / Νηματουργία Μέντης - Αντωνόπουλος (ΝΗ.Μ.Α.)
Πολυφήμου 6, Αθήνα
