«Rewoven» στη Νάξο: Η έκθεση όπου η μνήμη γίνεται ύφανση και ταυτότητα
Ένα οικογενειακό κειμήλιο του 1893 γίνεται αφορμή για σκέψη και σύνδεση σε μία σύγχρονη έκθεση που δίνει ένα διαφορετικό φως στην πολιτιστική ταυτότητα.
Το ύφασμα, ως φορέας μνήμης και βιωμένης ιστορίας, μετατρέπεται σε γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Η πρωτοβουλία της Μαρίας Πολυκρέτη και του πολιτιστικού φορέα «Πολυκρίτη - Νάξος», με τη συμμετοχή επτά καλλιτέχνιδων και τη στήριξη της Βουλής των Ελλήνων, αναδεικνύει το ένδυμα ως ζωντανό πολιτιστικό τεκμήριο.
Το νυφικό ζακέτο από τους Μύλους Μελάνων της προγιαγιάς Αικατερίνης, μαύρο από σατέν, με χρυσό και δαντέλα, εκείνο που διαφύλαξε με ιστορική συνείδηση η γιαγιά Μαρούσσα, το έσωσε από τη φθορά η θεία Κατίνα, προσθέτοντάς του το λεπτό λευκό φινίρισμα στον γιακά, για να το φορούν περήφανα στις παρελάσεις η κόρη της Μαρούσσα και η ανιψιά της Μαρία έως ότου το φορέσει ξανά το 2022 στην Εθνική Επέτειο η μικρή κόρη της Μαρίας, Ιουλιανή κουβαλά την αμέριστη αγάπη και την εξέλιξη καθεμίας από αυτές τις έξι διαφορετικές γενιές.
Για τη Μαρία Πολυκρέτη, οραματίστρια μιας έκθεσης που να συνδέει το ένδυμα με την τέχνη αλλά και την εξωστρέφεια της Νάξου, το ζακέτο αποτελούσε πάντα ένα οργανικό κομμάτι της οικογενειακής ζωής. Όχι ένα μουσειακό “αντικείμενο προθήκης”, παγωμένο στον χρόνο και κλεισμένο σε κάποιο μπαούλο, αλλά ένα ζωντανό θραύσμα της ιστορίας, που επανερχόταν στο σήμερα σε στιγμές σημαντικές, αντικαθιστώντας τη σκόνη της ιστορίας με τα ίχνη της ανθρώπινης ζωής. Αυτή η έμπρακτη στάση των γυναικών που τη μεγάλωσαν, την οδήγησε στο να αναζητήσει έναν νέο τρόπο για να δώσει υπόσταση στο σήμερα σε ένα αντικείμενο πολύτιμο, διαιωνίζοντας μια συνομιλία με το παρόν, ουσιαστική.
Για εκείνη το ζακέτο “ξαναζωντανεύει μέσα από την έμπνευση”. Γιατί για να τιμάς τη μνήμη δεν αρκεί μια επιτελεστική αναβίωση ενός εθίμου, αλλά μια επανανοηματοδότηση, που να δίνει στο αντικείμενο λόγο ύπαρξης. Η απλή αναπαραγωγή διαφυλάττει την ύπαρξη. Όμως, είναι η επανανοηματοδότηση, που προσφέρει κάτι βαθύτερο. Ενισχύει τους δεσμούς μιας ολόκληρης κοινότητας, το αίσθημα του ανήκειν. Κι όταν δεν μπορείς πια να φοράς το ίδιο το ζακέτο συνεχώς, το μετατρέπεις σε σπίθα για δημιουργία. Βρίσκεις ένα “νέο πλαίσιο ανάγνωσης, ώστε να προσθέσεις τη δική σου σφραγίδα, χωρίς να αλλοιώσεις τον αξιακό του πυρήνα”, όπως μοιράζεται.
Γι’ αυτό και επέλεξε να προσκαλέσει επτά γυναίκες καλλιτέχνιδες τον Νοέμβριο του ’25 στο νησί και να μοιραστεί ιστορίες, που θα λειτουργούσαν ως ερέθισμα για μια αλυσίδα δημιουργίας και συνέχειας. Ιστορίες για τις γυναίκες της Νάξου, που ταξίδευαν για να γίνουν παραμάνες στην Κωνσταντινούπολη, φέρνοντας στον γυρισμό κοσμήματα και ρούχα ευρωπαϊκά ως δώρα. Επτά γυναίκες που βλέπουν με μια εγγύτητα βιωματική το ζακέτο, νιώθοντας διαισθητικά τη σημασία του ως κομμάτι της γυναικείας εμπειρίας. Επτά καλλιτέχνιδες, που μοιράζονται το ίδιο ενδιαφέρον για την υφαντική, τη χειροτεχνία, την ιστορική μνήμη, τη γυναικεία ταυτότητα και την ερμηνεία της παράδοσης μέσα από τη θεματική της δουλειάς τους γύρω από τη μόδα, το ένδυμα, την κεραμική, το κόσμημα και τη ζωγραφική. Textile artists που να ενδιαφέρονται να μεταγράψουν αυτή τη μύηση από κάτι το προσωπικά ιερό σε κάτι νέο, παλλόμενο από ζωή. Οι εικαστικοί Ευγενία Βερελή, Χρυσάνθη Κουμιανάκη, Σεβαστιάνα Κωνστάκη, Μαριάντρη, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Ηλέκτρα Σταμπούλου και Μαρία Φωκά αναζήτησαν τη δική τους εσωτερική σύνδεση με το ένδυμα του 19ου αιώνα, παρουσιάζοντας έργα με ύλες τους το χαρτί, το ύφασμα, τον γύψο, τον πηλό, τα αρώματα, το μέταλλο και το βίντεο στο 1ο Γυμνάσιο Νάξου τη νύχτα της 14ης Φεβρουαρίου. Τα αποκαλυπτήρια μιας κοινής στιγμής νοήματος…
Υφαντική, κοινωνική ιστορία, λογοτεχνία- οι πυκνές συνδέσεις ενός ενδύματος
Στο αμφιθέατρο του σχολείου μια συζήτηση διέτρεξε το πεδίο των παράλληλων συνυφάνσεων. Συντονίστρια η δημοσιογράφος Έφη Φαλίδα με καλεσμένες την επιμελήτρια του Τμήματος Νεοελληνικού Πολιτισμού του Μουσείου Μπενάκη, Ξένια Πολίτου, την πρόεδρο του Συλλόγου Εκπαιδεύσεως Νεανίδων, Βικτώρια Καλαντζοπούλου και την αρχιτέκτονα, ποιήτρια και καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Φοίβη Γιαννίση. Τις συνυφάνσεις που θυμίζουν ένα patchwork, όπως χαρακτήρισε ο Γάλλος σημειολόγος Ρολάν Μπάρτ το “Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο” του Προυστ και μοιράστηκε η Έφη Φαλίδα, αναζητώντας κι εκείνη το πώς θα συναντηθούν οι διαφορετικές πλευρές με αφορμή το ζακέτο. “ Το κείμενο προϋποθέτει μια τέχνη πρωτότυπη, όπως εκείνη της μοδίστρας. Διάφορα μέρη, κομμάτια διασταυρώνονται προσαρμόζονται, αλληλοσχετίζονται…” Έτσι και τώρα στην αφήγηση για αυτό το ένδυμα...
Μια ανατομία του ενδύματος ξεκίνησε από την Ξένια Πολίτου. Το αστικό σακάκι ευρωπαϊκού τύπου, η όμορφη αντίφαση στην αγροτική οικογένεια της Κατερίνας αποδίδεται επίσημα ως “μπούστος”, “waist” ή “bodice” στα αγγλικά, ενώ πολλές φορές στην ορολογία των λαογράφων αποκαλούνταν και σάκος . Ένα σακάκι μεσάτο που απολήγει σε μπάσκα και πλαισιώνει την αρχή της περιφέρειας και συνδυασμένο ασορτί με τη φούστα του, δίνει το αποτέλεσμα φορέματος, δημιουργώντας ένα σύνολο στο γύρισμα του αιώνα. Η ανάγκη του μικρού ελεύθερου κράτους και των ελληνικών κοινοτήτων να υιοθετήσουν μια μόδα εθνική, συνυπάρχει με την εισαγωγή των φορεμάτων ευρωπαϊκού συρμού, που έρχονται και μπολιάζουν τις ελληνικές φορεσιές, καλλιεργώντας ένα υβρίδιο της αστικής μόδας με στοιχεία της παράδοσης. Ο μπούστος υπάρχει σε μια σειρά από τοπικά σύνολα από τα Δωδεκάνησα μέχρι τη Θράκη, την Αρκαδία και την Πελοπόννησο. Στις Κυκλάδες ξεκινά από την πρωτεύουσα και τον μεγαλύτερο σταθμό του θαλάσσιου εμπορίου, τη Σύρο για να συνεχίσει στα υπόλοιπα νησιά.
Όσο για το μαύρο χρώμα και τη χαρμόσυνη λειτουργία του; Εκείνη την εποχή το νυφικό δεν ήταν ένα ένδυμα, που φοριόταν μόνο μια φορά, αλλά ένα “καλό φόρεμα” για διαφορετικές περιστάσεις. Το λευκό, που καθιερώθηκε από τη Βασίλισσα Βικτώρια ως ένδειξη μιας απόλυτα αγνής ένωσης και πραγματικής αγάπης, δεν είχε γίνει ακόμα ο κανόνας. Αντίθετα, επικρατούσε η χρήση ενός υφάσματος ανθεκτικού με μεγαλύτερο χρόνο ζωής.
Από την ανατομία περνάμε στο μέσο της ύφανσης, τον αργαλειό, με τη Βικτώρια Καλαντζοπούλου να μας μιλά για ένα εργαλείο παράδοσης και μόχθου, αλλά ταυτόχρονα και ένα μέσο χειραφέτησης, καθώς επέτρεπε στις γυναίκες να βρουν τη διέξοδο της επαγγελματικής απασχόλησης.
Μέσα στις διαζεύξεις βρίσκουμε το νήμα των συνδέσεων. Την πρόσμειξη του τοπικού πολιτισμού με προσθήκες νεότερες. “Δεν υπάρχει τίποτα το αυτόχθονο, πάντα πάνω στο μεικτό συνεχίζουμε να πράττουμε”, όπως παρατηρεί η Φοίβη Γιαννίση. Εκείνη κλείνει τη συζήτηση διερευνώντας τη σχέση της γυναικείας ταυτότητας με την ύφανση, μέσα από την ποίησή της και το ραφτό κείμενο που είναι το σύνολο της γραφής.
Τα έργα του σήμερα
Επιστρέφοντας στα σύγχρονα έργα καθαυτά, στους συνειρμούς και στις διαφορετικές πτυχές γύρω από τη “διασπασμένη ιστορία του ρούχου”, όπως αναφέρει η Σεβαστιάνα Κωνστάκη, “στη σπηλιά της δυσκολίας σου, τίποτε δεν φαίνεται να μοιάζει με τίποτε… Κι όμως, όλα εντέλει συνομιλούν μεταξύ τους βρίσκοντας ως κοινή αφετηρία τον θεματικό άξονα του ενδύματος”.
Σεβαστιάνα Κωνστάκη, “Επιστήθιο αποστήθισης”
Μέσα στους δύο μήνες που είχε η κάθε καλλιτέχνης στη διάθεσή της με τα υλικά της και τη σχεδιαστική της γλώσσα δημιουργεί ένα έργο μοναδικό. Ένα έργο που σέβεται όλα τα πέπλα χρόνων, δημιουργίας και παράδοσης. Ένα έργο που αφορά το ζακέτο και “ανήκει στο σύνολο της χρονικής στιγμής που δημιουργήθηκε, που ξαναφορέθηκε αλλά και των πολλών στιγμών που το μνημονεύουμε”. Εδώ το νήμα της μνήμης οδηγεί τις άυλες και άρρητες σκέψεις στην υλικότητα, στη χειροτεχνία.
Το έργο “bite the apple” της Ηλέκτρας Σταμπούλου δημιουργήθηκε με αφορμή το χρυσό μενταγιόν που κράτησε ως δώρο της μια παραμάνα του νησιού. Οι πλούσιες αναγεννησιακές ελαιογραφίες με σκηνές κυνηγιού και μετέπειτα οι μαυροντυμένες κυρίες της βικτωριανής εποχής, που κρατούσαν το pomme d’arbre, ένα κόσμημα σε σχήμα μήλου με ρητίνη και μπαχάρια για να αποπνέουν άρωμα στο πέρασμά τους μετασχηματίζεται σε ένα κειμήλιο με οργανική ύλη από φτερά και αποστάξεις από μητρικό γάλα και πυρωμένο σίδερο. Μυρωδιές οικείες για την καθημερινότητα μιας γυναίκας-τροφού, φροντιστικής σε κάθε έκφανση της ζωής της, μέχρι και στο σιδέρωμα του ενδύματός της.
Το έργο της Μαλβίνας Παναγιωτίδη “The deep ear that discerns” ένα μεγάλο κεραμικό αυτί, που θυμίζει εκείνο που συνάντησε στο αρχαιολογικό μουσείο της Νάξου, είναι ένα σύμβολο του να αφουγκράζεσαι. Τα ακούσματα, οι ήχοι του φυσικού τοπίου, η αύρα του νησιού όλα βρίσκουν τον χώρο τους στον βυθό του αυτιού μέσα στο οποίο προβάλλεται ένα video installation με εικόνες υποβρύχιες, χέρια και νήματα, μέσα σε μία ονειρική διάσταση συνύπαρξης. Τα μαύρα φιδάκια, σαν μικρά στοιχεία θαύματος ή νήματα που έχουν αποσπαστεί απ’ το ζακέτο, προστατεύουν την ιστορία.
Τα δύο ζωγραφικά έργα της Ευγενίας Βερελή Exercises in Balance I (At the Circus), Exercises in Balance II (At the Circus) με αφορμή το νυφικό εξετάζουν την έννοια της στολής και της επινόησης του εαυτού, μέσω ενός ρόλου, αντλώντας έμπνευση και από τα περιοδεύοντα μπουλούκια της επαρχίας. Η φωτογραφική εκτύπωση “A Small Story from Small Collections from Short Walks” είναι ένας μικρός φόρος τιμής στο εφήμερο από τις περιπατητικές διαδρομές στο νησί, ραίνοντας με αποξηραμένα λουλούδια τη φωτογραφία από ένα παλιό σιντριβάνι, δημιουργώντας ένα ad hoc μνημείο.
Τα φορέσιμα γλυπτά της Χρυσάνθης Κουμιανάκη, “I picked up a leaf it looked like a flower and I painted it”, φτιαγμένα στο εργαστήριο χρυσοχοΐας του πατέρα της συνδέονται με την αξία του οικογενειακού κειμηλίου. Υβριδικές μορφές λουλουδιών, σχηματισμένες τυχαία από φύλλα και καρπούς, τους φυσικούς θησαυρούς που συνέλεξε η κόρη της, Μανόλια, στις βόλτες τους στο αστικό τοπίο γίνονται κολλάζ από μέταλλο, μικρές πλασματικές ουτοπίες, αυτοσχέδια, διαγενεακά pins, προορισμένα να φορεθούν τιμητικά από τις ομιλήτριες της έκθεσης σαν διακριτικά.
Το υφαντό “Something old, something borrowed” της Μαριάντρης είναι μία παράλληλη μελέτη της ιστορίας του υφάσματος αλλά και του womanhood. Εστιάζοντας στο ζακέτο η καλλιτέχνιδα διερωτήθηκε αν η Κατερίνα που παντρεύτηκε στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών είχε έναν ευτυχισμένο γάμο, αναζητώντας τα ίχνη της σωματικότητας σε αυτό. Ο εσωτερικός σχεδιασμός του, όμοιος με αντεστραμμένη δομή κορσέ, την ενέπνευσε, ώστε να φέρει το ένδον-έξω μεταγράφοντάς το στην ευτελή ύλη της λινάτσας, ύφασμα παρόμοιο με το υλικό της φόδρας και ξεκινώντας μια διαδικασία ξεφτίσματος, μία όψη του πώς η μνήμη και η εμπειρία αποτυπώνονται στο ύφασμα.
Το “επιστήθιο αποστήθισης” της Σεβαστιάνας Κωνστάκη, ιδωμένο σαν μία μηχανή, ένα κόσμημα και ένα φορέσιμο γλυπτό μαζί, εμπνέεται από τον μεσάτο τρόπο ραφής, που ακολουθεί την ανατομία της σπονδυλικής στήλης, αποστηθίζοντας το ίδιο το σώμα. Φτιαγμένο από το στιβαρό υλικό της γυψόγαζας, βασίζεται στο καλούπι που περιβάλλει το σώμα σαν μια τρυφερή πανοπλία, όπου το μαύρο με το χρυσό αντιστρέφονται και το πολύτιμο έρχεται να αγκαλιάσει το σώμα. Η διττότητα του έργου συνδέεται με το χάδι. Του χεριού που πράττει και κατασκευάζει αλλά και του χεριού, που χαϊδεύει το ρούχο που φορά.
Το “VOOS σάιμποργκ” της fashion artist Μαρίας Φωκά, μία κάπα από παλαιωμένα σεμέν της γιαγιάς της των δεκαετιών του ’60 και του ’70 με μία κεφαλή αγελάδας εντός του, εμπνέεται από το πολιτισμικό παρελθόν και την κτηνοτροφική παράδοση της Νάξου. Κυρίως, όμως, είναι μία κωδικοποιημένη μεταφορά του τι επιλέγουμε να διασώζουμε και να κάνουμε κτήμα μας, θέτοντας τις προϋποθέσεις της συνέχισής του χειροποίητου και των τεχνοτροπιών της παράδοσης και στο μέλλον, μέσα από μια σχεδιαστική πραξεολογία. Μια συνειδητή θεώρηση, όπου τον πρώτο λόγο έχει το βιομηχανικό υλικό που μετασχηματίζεται σε καλλιτεχνικό έργο. Μικρά objets trouvé, ραμμένα στην κουκούλα της κάπας, από το ρολόι τσέπης του ναυτικού παππού της, μέχρι ευτελή κοσμήματα και μεντεσέδες παίζουν με την έννοια της κληρονομιάς και του τι κουβαλούμε περήφανα μέσα μας.
Η Μαρία Πολυκρέτη κρατά μέσα της μια ήσυχη βεβαιότητα ότι οι αξίες ριζώνουν και τα νοήματα βρίσκουν τον δρόμο τους προς το μέλλον.
Η Πρόεδρος του Συλλόγου Γυναικών Νάξου, Γκέλυ Γρατσία μίλησε για μια γέφυρα μνήμης. Για τη ροή της συνέχειας που κουβαλούν τα αντικείμενα. Η καταγραφή κι άλλων τέτοιων κειμηλίων που από την οικογενειακή διαδρομή μας οδηγούν στην πορεία και τις επιρροές ενός ολόκληρου νησιού έχει ξεκινήσει ήδη. Και μαζί υπάρχει η προσμονή η έκθεση αυτή να βρει τον χώρο της σύντομα και στην Αθήνα…
