Αυτοάνοσα νοσήματα: Γιατί αυξάνονται και ποια σημάδια πρέπει να προσέχουμε -Η ρευματολόγος Ελένη Παγκοπούλου εξηγεί
Τα αυτοάνοσα νοσήματα αποτελούν πλέον ένα από τα θέματα που απασχολούν όλο και περισσότερο τη σύγχρονη ιατρική, αλλά και την καθημερινή συζήτηση γύρω από την υγεία.
Η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο λύκος, το σύνδρομο Sjögren και η ψωριασική αρθρίτιδα είναι μερικά από τα αυτοάνοσα νοσήματα, στα οποία το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται λανθασμένα στον ίδιο τον οργανισμό.
Είναι, όμως, πράγματι περισσότερα τα περιστατικά ή απλώς έχουμε πλέον καλύτερα διαγνωστικά εργαλεία; Πόσο μπορεί το χρόνιο στρες να επηρεάσει την εμφάνιση ή την εξέλιξη ενός αυτοάνοσου νοσήματος; Ποια είναι τα πρώτα συμπτώματα που συχνά περνούν απαρατήρητα και ποιες παρανοήσεις εξακολουθούν να συνοδεύουν τη διάγνωση;
Η δρ. Ελένη Παγκοπούλου, Ρευματολόγος, MD, MSc, PhD, μιλά στο Bovary και απαντά στα ερωτήματα γύρω από τα αυτοάνοσα νοσήματα, εξηγώντας γιατί η έγκαιρη διάγνωση, η εξατομικευμένη θεραπεία και η σωστή ενημέρωση μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την πορεία ενός ασθενούς.
Γιατί συναντάμε όλο και συχνότερα τα αυτοάνοσα νοσήματα
Τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και συχνότερα λόγος για τα αυτοάνοσα νοσήματα. Η αύξηση των διαγνώσεων, ωστόσο, δεν εξηγείται από έναν μόνο παράγοντα.
«Από τη μία πλευρά, σήμερα έχουμε περισσότερες γνώσεις για τα αυτοάνοσα νοσήματα, καλύτερες διαγνωστικές εξετάσεις και μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση τόσο των γιατρών όσο και των ίδιων των ασθενών. Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε νοσήματα που παλαιότερα ενδεχομένως παρέμεναν αδιάγνωστα για χρόνια.
Από την άλλη, υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι ορισμένα αυτοάνοσα νοσήματα πράγματι εμφανίζονται συχνότερα. Μια μεγάλη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet, με δεδομένα από περισσότερους από 22 εκατομμύρια ανθρώπους στο Ηνωμένο Βασίλειο, κατέγραψε αύξηση στην εμφάνιση συγκεκριμένων αυτοάνοσων νοσημάτων κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, αν και όχι στον ίδιο βαθμό για όλα.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν αυξάνονται, αλλά και γιατί συμβαίνει αυτό».
Όπως εξηγεί, τα αυτοάνοσα νοσήματα εμφανίζονται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα, αντί να προστατεύει τον οργανισμό από εξωτερικούς κινδύνους, στρέφεται λανθασμένα εναντίον των δικών του ιστών.
«Δεν υπάρχει μία και μοναδική αιτία που να εξηγεί την εμφάνισή τους. Γνωρίζουμε ότι σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η γενετική προδιάθεση, σε συνδυασμό με περιβαλλοντικούς και ορμονικούς παράγοντες. Το κάπνισμα, ορισμένες λοιμώξεις και άλλες περιβαλλοντικές εκθέσεις έχουν συσχετιστεί με συγκεκριμένα αυτοάνοσα νοσήματα, ενώ τα τελευταία χρόνια μελετάται ιδιαίτερα και ο ρόλος του εντερικού μικροβιώματος.
Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι πολλά αυτοάνοσα νοσήματα εμφανίζονται συχνότερα στις γυναίκες, γεγονός που σχετίζεται με πολύπλοκες διαφορές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και την επίδραση των ορμονών.
Αυτό που θεωρώ σημαντικό είναι να μη δημιουργούμε την εντύπωση ότι η σύγχρονη ζωή από μόνη της “προκαλεί” αυτοάνοσα. Πρόκειται για σύνθετα νοσήματα και η επιστήμη εξακολουθεί να αναζητά απαντήσεις».
Ποια αυτοάνοσα νοσήματα συναντάμε πιο συχνά σήμερα
Στην καθημερινή ρευματολογική πράξη, τα συχνότερα αυτοάνοσα νοσήματα που συναντά η δρ. Ελένη Παγκοπούλου είναι η ρευματοειδής αρθρίτιδα και η ψωριασική αρθρίτιδα, καθώς και συστηματικά νοσήματα όπως ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, το σύνδρομο Sjögren και το σκληρόδερμα.
Η ρευματοειδής αρθρίτιδα προκαλεί κυρίως πόνο, πρήξιμο και δυσκαμψία στις αρθρώσεις, ενώ η ψωριασική αρθρίτιδα μπορεί να επηρεάσει τις αρθρώσεις, τη σπονδυλική στήλη και τους τένοντες. Από την άλλη, ο λύκος μπορεί να προσβάλει διαφορετικά όργανα, το σύνδρομο Sjögren συνδέεται συχνά με ξηροφθαλμία και ξηροστομία, ενώ το σκληρόδερμα μπορεί να επηρεάσει το δέρμα και εσωτερικά όργανα.
Όπως επισημαίνει η ίδια, στον γενικό πληθυσμό συναντάμε επίσης συχνά αυτοάνοσα νοσήματα όπως η θυρεοειδίτιδα Hashimoto, η νόσος Graves, η κοιλιοκάκη και ο διαβήτης τύπου 1.
«Δύο άνθρωποι με το ίδιο αυτοάνοσο νόσημα μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικά συμπτώματα και διαφορετικές ανάγκες. Γι' αυτό και η θεραπεία πρέπει πάντα να προσαρμόζεται στον συγκεκριμένο ασθενή και όχι μόνο στο όνομα του νοσήματος», τονίζει η ρευματολόγος, υπογραμμίζοντας ότι η αντιμετώπιση δεν αφορά μόνο τη διάγνωση, αλλά και την ποιότητα ζωής του κάθε ανθρώπου.
Μπορεί το έντονο στρες να πυροδοτήσει ένα αυτοάνοσο;
Το χρόνιο στρες μπορεί να επηρεάσει τον οργανισμό και τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, ωστόσο η σχέση του με τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι σύνθετη. Όπως εξηγεί η δρ. Ελένη Παγκοπούλου, το νευρικό, το ενδοκρινικό και το ανοσοποιητικό σύστημα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία, ενώ το παρατεταμένο στρες μπορεί να επηρεάσει τη φλεγμονώδη αντίδραση.
«Υπάρχουν μελέτες που έχουν συσχετίσει σοβαρές διαταραχές σχετιζόμενες με το στρες με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης αυτοάνοσων νοσημάτων. Ωστόσο, η συσχέτιση δεν σημαίνει απαραίτητα αιτιότητα. Δεν μπορούμε να πούμε ότι κάποιος εμφάνισε ένα αυτοάνοσο νόσημα απλώς επειδή αγχώθηκε», διευκρινίζει.
Το στρες, ωστόσο, μπορεί να επιβαρύνει την καθημερινότητα ενός ανθρώπου που έχει ήδη διαγνωστεί, επηρεάζοντας τον ύπνο, την κόπωση και την αντίληψη του πόνου, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με επιδείνωση της νόσου.
«Η ψυχική υγεία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κάτι ξεχωριστό από τη σωματική υγεία. Ο καλός ύπνος, η σωματική δραστηριότητα και η ψυχολογική υποστήριξη, όταν χρειάζεται, αποτελούν σημαντικά συμπληρωματικά στοιχεία της θεραπείας. Αυτό που θέλω να τονίσω στους ασθενείς είναι ότι δεν χρειάζεται να νιώθουν ενοχές για το νόσημά τους ούτε να πιστεύουν ότι, αν ήταν πιο ήρεμοι ή πιο δυνατοί ψυχολογικά, δεν θα είχαν αρρωστήσει».
Τα προειδοποιητικά σημάδια που θα πρέπει να κινητοποιήσουν κάποιον
Τα πρώτα σημάδια ενός αυτοάνοσου νοσήματος μπορεί εύκολα να αποδοθούν στην κούραση ή στο άγχος. Όπως επισημαίνει η δρ. Ελένη Παγκοπούλου, συμπτώματα που χρειάζονται προσοχή είναι ο επίμονος πόνος στις αρθρώσεις, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από πρήξιμο και πρωινή δυσκαμψία, η ανεξήγητη κόπωση που δεν υποχωρεί με την ξεκούραση, η επίμονη ξηροφθαλμία ή ξηροστομία, τα δερματικά εξανθήματα, οι επαναλαμβανόμενες άφθες και τα ανεξήγητα επεισόδια πυρετού.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στο φαινόμενο Raynaud, κατά το οποίο τα δάχτυλα αλλάζουν χρώμα όταν εκτίθενται στο κρύο, γίνονται λευκά, μπλε και στη συνέχεια κόκκινα.
«Κανένα από αυτά τα συμπτώματα, όταν εμφανίζεται μεμονωμένα, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει αυτοάνοσο νόσημα. Αυτό που έχει σημασία είναι η επιμονή των συμπτωμάτων, ο συνδυασμός τους και η επίδρασή τους στην καθημερινότητα», τονίζει, υπογραμμίζοντας τη σημασία της έγκαιρης ιατρικής αξιολόγησης.
Οι πιο συχνές παρανοήσεις και τα λάθη των ασθενών
Η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι ότι η διάγνωσή τους σημαίνει απαραίτητα μια ζωή γεμάτη περιορισμούς, πόνο και αναπηρία. Όπως εξηγεί η δρ. Ελένη Παγκοπούλου, οι σύγχρονες στοχευμένες θεραπείες και οι βιολογικοί παράγοντες έχουν αλλάξει σημαντικά την πορεία πολλών νοσημάτων, επιτρέποντας στους ασθενείς να διατηρούν μια ενεργή καθημερινότητα.
Ένα ακόμη συχνό λάθος είναι η πεποίθηση ότι μια θετική εξέταση αίματος αρκεί για τη διάγνωση, καθώς και η αναζήτηση «θαυματουργών» λύσεων μέσα από ειδικές δίαιτες και συμπληρώματα. Παράλληλα, προειδοποιεί ότι οι ασθενείς δεν πρέπει να διακόπτουν τη θεραπεία τους επειδή αισθάνονται καλύτερα.
«Δεν θεραπεύουμε μια εργαστηριακή εξέταση, αλλά τον ασθενή. Στόχος μας είναι να διατηρήσει την αυτονομία, τη λειτουργικότητα και την ποιότητα της ζωής του».
Και όπως τονίζει η ίδια: «Η διάγνωση ενός αυτοάνοσου νοσήματος δεν σημαίνει ότι η ζωή σταματά. Σημαίνει ότι χρειάζεται σωστή ενημέρωση, κατάλληλη παρακολούθηση και μια θεραπευτική προσέγγιση προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε ανθρώπου».
