Καθηγητής του Χάρβαρντ εξηγεί γιατί γινόμαστε πιο σοφοί μετά τα 40
Στα 50, ο εγκέφαλος μπορεί να χρειάζεται λίγο περισσότερο χρόνο για να θυμηθεί κανείς πού άφησε τα κλειδιά του. Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή του Χάρβαρντ Άρθουρ Μπρουκς, είναι και η ηλικία κατά την οποία αρχίζει να αναπτύσσεται μια από τις πιο πολύτιμες μορφές νοημοσύνης, που συνδέεται με τη σοφία, την εμπειρία και τη διαρκή μάθηση.
Αυτά τα δύο φαινομενικά άσχετα παραδείγματα συνδέονται με έναν κοινό άξονα: το πώς αλλάζει ο ανθρώπινος νους με την ηλικία. Κάποιες ικανότητες φαίνεται να επιβραδύνονται, ενώ άλλες ωριμάζουν και γίνονται πιο ουσιαστικές, θέτοντας το ερώτημα αν υπάρχει επιστημονική εξήγηση πίσω από αυτή την εξέλιξη.
Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Άρθουρ Μπρουκς αμφισβητεί τον διαδεδομένο μύθο ότι η νοημοσύνη κορυφώνεται στη νεότητα και στη συνέχεια φθίνει σταθερά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, καθώς η ρευστή νοημοσύνη (δηλαδή η ικανότητα να επεξεργαζόμαστε γρήγορα νέες πληροφορίες και να λύνουμε προβλήματα) μειώνεται με την ηλικία, ενισχύεται μια άλλη μορφή νοημοσύνης. Η κρυστάλλινη νοημοσύνη, που βασίζεται στη γνώση, την εμπειρία και την κρίση που έχουμε αποκτήσει, καθώς και στην ικανότητα να κατανοούμε πιο σύνθετες καταστάσεις.
Όπως σημειώνει ο διευθυντής του Ινστιτούτου Νευροεπιστήμης Ρομάν Ντ. Μορένο σε άρθρο στο ισπανικό Telva, δεν γερνούν όλες οι νοητικές λειτουργίες με τον ίδιο τρόπο. Κάποιες μειώνονται, άλλες μένουν σταθερές και άλλες μπορεί να γίνονται και καλύτερες με την ηλικία.
Η ταχύτητα σκέψης και η μνήμη εργασίας συνήθως εξασθενούν σταδιακά, όμως η γνώση που έχουμε αποκτήσει, το λεξιλόγιο, η εμπειρία και ο τρόπος που σκεφτόμαστε με βάση αυτή την εμπειρία μπορούν να διατηρηθούν ή και να βελτιωθούν όσο μεγαλώνουμε.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, η γήρανση του εγκεφάλου συχνά θεωρείται μόνο ως απώλεια ικανοτήτων, όμως η σύγχρονη νευροεπιστήμη εξετάζει και κάτι εξίσου σημαντικό: ποιες ικανότητες συνεχίζουν να αναπτύσσονται. Ο Μορένο προσθέτει ότι η ρευστή και η κρυσταλλωμένη νοημοσύνη φαίνεται να βασίζονται σε διαφορετικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου, κάτι που υποστηρίζεται και από πρόσφατες έρευνες.
Ένα συχνό ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν ο εγκέφαλος φαίνεται να «κολλάει», όπως όταν ξεχνάμε γιατί μπήκαμε σε ένα δωμάτιο ή δεν μπορούμε να θυμηθούμε μια λέξη. Αυτές οι στιγμές συχνά θεωρούνται σημάδια ότι ο νους φθείρεται. Όμως μπορεί να οφείλονται στο ότι κρίνουμε τη νοημοσύνη κυρίως με βάση την ταχύτητα.
Γιατί η πραγματική νοημοσύνη έρχεται αργότερα
Ο Μορένο εξηγεί ότι, παρότι κάποιες λειτουργίες επιβραδύνονται με την ηλικία, ο ενήλικος εγκέφαλος το αντισταθμίζει με την εμπειρία, καλύτερες στρατηγικές σκέψης και πιο επιλεκτική χρήση των πληροφοριών. Παράλληλα, αρκετοί ειδικοί τονίζουν ότι σε κάποιες λειτουργίες ένας άνθρωπος στα 60 μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικός από ό,τι στα 30.
Ο Μπρούνο Ριμπέιρο αναφέρει ότι η απόδοση βελτιώνεται σε τομείς όπως η σύνδεση πληροφοριών, η κρίση, η διαχείριση των συναισθημάτων και η λήψη αποφάσεων σε αβέβαιες καταστάσεις. Ο Μορένο προσθέτει ότι η εμπειρία βοηθά στην καλύτερη συναισθηματική ισορροπία, στις πιο ουσιαστικές σχέσεις με τους άλλους και στη δημιουργία πιο σύνθετων τρόπων σκέψης που αναγνωρίζουν μοτίβα με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι ο εγκέφαλος δεν σταματά να αλλάζει όταν ενηλικιωνόμαστε. Συνεχίζει να προσαρμόζεται, να αναδιοργανώνει τις συνδέσεις του και να βρίσκει νέους τρόπους λειτουργίας ακόμη και σε μεγάλη ηλικία. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να ενεργοποιεί εναλλακτικά νευρωνικά κυκλώματα, ώστε να διατηρεί την απόδοσή του.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι ειδικοί συμφωνούν σε τρεις βασικούς παράγοντες που βοηθούν τη γνωστική υγεία: τη σωματική άσκηση, τον καλό ύπνο και τη συνεχή μάθηση. Η άσκηση, ιδιαίτερα όταν συνδυάζει αερόβια και ενδυνάμωση, ενισχύει τη λειτουργία του εγκεφάλου και την υγεία των αγγείων του. Ο ύπνος βοηθά στη μνήμη, στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στη «φροντίδα» του εγκεφάλου.
Τέλος, η διαρκής μάθηση χτίζει το λεγόμενο γνωστικό απόθεμα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αντέχει καλύτερα στη γήρανση.
