Τι είναι το σύνδρομο του θύματος -Και γιατί θεωρείται η πιο χειριστική μορφή ναρκισσισμού
Μήπως ο άνθρωπος που έχετε δίπλα σας είναι χειριστικός και λέει συνέχεια ότι τον αδικούν και ότι ποτέ δεν φταίει ο ίδιος για ό,τι συμβαίνει; Σαν να είναι πάντα οι άλλοι το πρόβλημα και ποτέ εκείνος;
Αυτό μερικές φορές δεν είναι απλώς μια κακή μέρα ή μια δύσκολη περίοδος. Σε κάποιες περιπτώσεις, ειδικά σε σχέσεις με ναρκισσιστικές συμπεριφορές, ονομάζεται «σύνδρομο του θύματος». Συμβαίνει όταν κάποιος δείχνει συνεχώς πως υποφέρει ή αδικείται, όχι γιατί πάντα συμβαίνει αυτό, αλλά γιατί έτσι μπορεί να τραβάει προσοχή, να αποφεύγει την ευθύνη και να επηρεάζει τους άλλους γύρω του.
Ρωτήσαμε την Μαίρη Παναγοπούλου, Msc, Ph.D.C. Organizational Psychology, σύμβουλο ψυχικής υγείας και ψυχοθεραπεύτρια συνθετικής προσέγγισης, με εκπαίδευση και εμπειρία στη ψυχολογία, τη συμβουλευτική και την προσωπική ανάπτυξη, για το τι είναι το σύνδρομο του θύματος, πώς μπορούμε να το αναγνωρίσουμε και πώς να προστατευτούμε.
Τι είναι το σύνδρομο του θύματος;
Το λεγόμενο «σύνδρομο του θύματος» αποτελεί μία από τις πιο ύπουλες μορφές χειριστικής συμπεριφοράς που εμφανίζουν άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ή μπορεί να σχετίζεται με άλλες διαταραχές προσωπικότητας (π.χ. οριακή διαταραχή κ.λπ.) αλλά μπορεί να είναι και προϊόν μάθησης. Δεν είναι επίσημη διάγνωση αλλά περιγράφει ένα μοτίβο στάσης.
Πρόκειται για μια στρατηγική όπου παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως θύμα, ακόμη και όταν στην πραγματικότητα έχουν ευθύνη για τις καταστάσεις που δημιουργούνται. Με αυτόν τον τρόπο, δεν αναλαμβάνουν ποτέ πραγματικά την ευθύνη των πράξεών τους.
Αντίθετα, μετατοπίζουν το φταίξιμο στους άλλους και κατασκευάζουν μια εικόνα αδικίας σε βάρος τους, ζητώντας συμπάθεια και συναισθηματική υποστήριξη από το περιβάλλον τους. Στην ουσία, η «θυματοποίηση» γίνεται εργαλείο ελέγχου των σχέσεων και όχι έκφραση πραγματικού πόνου.
Το σύνδρομο αυτό μπορεί να προκύπτει από:
- Πρώιμες εμπειρίες (παιδική παραμέληση, κακοποιητικές συμπεριφορές, υπερκριτική συμπεριφορά)
- Χαμηλή αυτοεκτίμηση
- Μαθημένη αδυναμία
- Αμυντικοί μηχανισμοί (αποφυγή ευθύνης και προστασία αυτοεικόνας)
- Διαταραχές προσωπικότητας
Πώς λειτουργεί η χειραγώγηση μέσω θυματοποίησης;
Όταν κάποιος με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά χρησιμοποιεί αυτό το μοτίβο, συχνά εμφανίζεται ιδιαίτερα πειστικός. Μπορεί να δείχνει ειλικρινά πληγωμένος, αδικημένος ή παρεξηγημένος, δημιουργώντας στους άλλους την αίσθηση ότι πρέπει να τον προστατεύσουν.
Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή η συμπεριφορά λειτουργεί ως μηχανισμός αποφυγής ευθύνης. Μετατρέπει κάθε σύγκρουση σε αφήγηση όπου εκείνος είναι το θύμα και οι άλλοι οι «θύτες». Έτσι, καταφέρνει να αποσπά συμπάθεια, να αποφεύγει την κριτική και ταυτόχρονα να διατηρεί έλεγχο στη σχέση.
Γιατί είναι δύσκολο να αναγνωριστεί αυτή η συμπεριφορά;
Ένα από τα πιο παραπλανητικά στοιχεία αυτής της συμπεριφοράς είναι ότι δεν φαίνεται αρχικά επιθετική. Αντίθετα, παρουσιάζεται μέσα από παράπονα, συναισθηματικές εξομολογήσεις και μια συνεχόμενη αίσθηση αδικίας. Αυτό κάνει τους γύρω να εμπλέκονται συναισθηματικά και να προσπαθούν να βοηθήσουν.
Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, αρχίζει να φαίνεται ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: το άτομο δεν αναγνωρίζει ποτέ τη δική του συμβολή στα προβλήματα, ενώ οι άλλοι εμφανίζονται διαρκώς υπεύθυνοι για ό,τι πάει στραβά.
Τα βασικά σημάδια της «θυματοποίησης»
Κάνει συνεχή παράπονα: Αυτή η συμπεριφορά δεν είναι απλώς έκφραση δυσαρέσκειας, αλλά τρόπος να διατηρείται η προσοχή των άλλων και να ενισχύεται η εικόνα του «αδικημένου».
Μεταφέρει την ευθύνη στους άλλους: Ένα πρώτο χαρακτηριστικό είναι η σταθερή μεταφορά ευθύνης στους άλλους. Δυσκολεύεται να παραδεχτεί λάθη και συχνά αντιδρά αμυντικά, ακόμη και σε ήπια κριτική. Αντί να επεξεργαστεί την ευθύνη του, την απορρίπτει και τη στρέφει προς το περιβάλλον του.
Μονοπωλεί το ενδιαφέρον της συζήτησης: Όταν λέει τα νέα του, το μεγαλύτερο μέρος της συζήτησης είναι συνήθως γύρω από το τι περνάει. Μπορεί να είναι τόσο απορροφημένος στα προβλήματά του που να μην μπορεί να αναγνωρίσει ή να συμπάσχει όταν κάποιος άλλος περνάει μια δύσκολη στιγμή.
Σκέφτεται μόνον τις κακές στιγμές: Είναι σύνηθες να αναλογίζεται τον τρόπο που έχει πληγωθεί από τους άλλους. Αντί να σκέφτεται θετικές και παραγωγικές στιγμές, ελαχιστοποιεί τις καλές και συχνά επαναλαμβάνει παλιές αναμνήσεις που του φέρνουν στενοχώρια και τον πληγώνουν. Μέσω αυτής της επεξεργασίας, συνήθως βυθίζονται σε ένα μη χρήσιμο και ανθυγιεινό μοτίβο σκέψης που τους κρατά δεμένους με το παρελθόν.
Αδυνατεί να αναγνωρίσει τα συναισθήματα των άλλων: Ακυρώνει ή υποτιμά το πώς νιώθουν οι γύρω του, σαν τα συναισθήματά τους να μην είναι έγκυρα ή να μην έχουν βάση.
Κρατάει κακία: Το να μπορείς να αφήσεις πίσω σου μια κατάσταση με ευγνωμοσύνη, ηρεμία και αποδοχή προϋποθέτει να δεις την κατάσταση όπως είναι και να αναγνωρίσεις πώς μπορείς να τα καταφέρεις καλύτερα σε μελλοντικές αντίστοιχες καταστάσεις. Αλλά αν κάποιος έχει το σύνδρομο του θύματος, τότε δεν είναι σε θέση να αναλογιστεί κατά πόσο πληγώνει τους άλλους και πώς νιώθουν οι άλλοι με τις πράξεις του.
Κάνει gaslighting: Αμφισβητεί τα γεγονότα ή τη μνήμη των άλλων, παρουσιάζοντας μια διαφορετική εκδοχή της πραγματικότητας, ώστε να τους κάνει να αμφιβάλλουν για τον εαυτό τους.
Πώς μπορεί να προστατευτείτε
Η αναγνώριση αυτού του μοτίβου είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Από εκεί και πέρα, η προστασία βασίζεται κυρίως στη διατήρηση ξεκάθαρων ορίων και στη συναισθηματική αποστασιοποίηση από τη χειριστική συμπεριφορά. Επομένως:
- Σαφή όρια: Σταθερές, ήρεμες επαναλήψεις ορίων είναι προτιμότερες από έντονες αντιδράσεις και ξεσπάσματα. Μπορείτε να πείτε: "δεν συμφωνώ με αυτή την εκδοχή", "θα σταματήσω τη συζήτηση αν συνεχίσεις έτσι".
- Όχι ατέρμονη απόδειξη: Συνήθως οι αποδέκτες του gaslighting μπαίνουν στη διαδικασία να παρέχουν αποδείξεις ή να προσπαθούν συνεχώς να εξηγούν. Ωστόσο αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι βοηθητικές.
- Καταγραφή πραγματικότητας: Αποθήκευση μηνυμάτων ή σημειώσεων ώστε να υπάρχει μία αντικειμενική βάση όταν τα γεγονότα αμφισβητούνται. Αυτό θα βοηθήσει τον αποδέκτη να μην αμφιβάλλει για τον ίδιο του τον εαυτό.
- Συναισθηματική αποστασιοποίηση: Όχι προσωποποίηση τέτοιων συμπεριφορών και αναγνώριση ότι η συμπεριφορά του άλλου δεν ορίζει την αξία του αποδέκτη.
- Υποστηρικτικό δίκτυο: Ένας φίλος ή ένας θεραπευτής μπορεί να λειτουργήσει σαν "καθρέφτης πραγματικότητας ".
- Απομάκρυνση: Αν το μοτίβο είναι σταθερό και τοξικό η απομάκρυνση είναι προστασία.
"Γενικά η συμπεριφορά της θυματοποίησης μπορεί να γίνεται τόσο συνειδητά όσο και μη συνειδητά, και εδώ τονίζεται η σημασία της ψυχοθεραπείας όπου το άτομο μπορεί να απόκτηση επίγνωση της συμπεριφοράς του έτσι ώστε να μην "παίρνει τα ηνία" το υποσυνείδητο" καταλήγει η ειδικός.
