Μέσα στην έκθεση «Belle Époque»: Το Παρίσι των καμπαρέ, του καν-καν και των μεγάλων καλλιτεχνών ζωντανεύει στην Αθήνα

ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΒΡΑΝΑ ⸻ 09 NOV 2026

Η νέα περιοδική έκθεση του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή συνδέει τα ωραία χρόνια της μεγάλης μητρόπολης με την τέχνη της λιθογραφίας και της αφίσας του δρόμου.

Και αποτυπώνει την ψυχή του Παρισιού σε όλο της το μεγαλείο, με τις αντιφάσεις και τις υπερβολές της.

Το Παρίσι της Μπελ Επόκ ζωντανεύει μέσα από 90 έργα 15 καλλιτεχνών στο Ίδρυμα Γουλανδρή.

Μπελ επόκ. Η ωραία εποχή. Ένα «χρονώνυμο», ίδιον των Γάλλων για να χωρίζουν τον αιώνα στα χρόνια, που καθόρισαν τις μεγαλύτερες μεταβολές του, όπως διαβάζει κανείς στον κατάλογο της έκθεσης. Στην είσοδο του Ιδρύματος, ένα περίπτερο φαινομενικά φτιαγμένο από μέταλλο και γυαλί, σαν το παλάτι της Παγκόσμιας Έκθεσης του 1855 στα Ηλύσια Πεδία, μας κατευθύνει προς το υπόγειο.

Ένα ταξίδι στην Πόλη του Φωτός, τότε που τα καμπαρέ, η τέχνη και η διασκέδαση γνώριζαν πρωτοφανή άνθηση.

Εκεί σ’ έναν χώρο επενδυμένο στα κόκκινα, που θυμίζει κάτι από τη φλόγα του “Le Gai Paris”, τότε που μεταμορφώθηκε στην Πόλη του Φωτός, εκκινεί μία γοητευτική αφήγηση. Στην έκθεση αφιερωμένη στην εικοσαετία μεταξύ 1880 και 1900, συναντούμε τα τελευταία «ωραία χρόνια» πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μέσα από τα ενενήντα έργα δεκαπέντε καλλιτεχνών, ανάμεσά τους ο Pierre Bonnard, ο Henri de Toulouse-Lautrec και ο Félix Vallotton. Χρόνια που η ανάπτυξη του αστικού κέντρου και η βιομηχανική επανάσταση κάνουν την πολύχρωμη συνύπαρξη διαφορετικών ανθρωποτύπων δυνατή. Σαν τα βασικά χρώματα της λιθογραφίας, το κόκκινο, το κίτρινο, το μαύρο, το μπλε, οι ευγενείς με τα ημίψηλα καπέλα, οι εργάτες με τα χαμηλά τους κασκέτα, οι βεντέτες της καλλιτεχνικής σκηνής και οι Κυρίες της αριστοκρατίας με τα πλουμιστά καπέλα γεμάτα φτερά σχηματίζουν το ετερόκλητο πλήθος που περιδιαβαίνει το άστυ. Ένα σωστό εργοτάξιο γεμάτο χαλάσματα και περιφράξεις, έως ότου αποκαλυφθεί το όραμα του Βαρόνου Haussmann και του Ναπολέοντα του Γ’ για τη νέα όψη του Παρισιού με τις αχανείς λεωφόρους, τις πλατείες, τα δημόσια πάρκα και τα πρώτα πολυκαταστήματα. Μία κοινωνική σύνθεση ανισοτήτων και κοσμοπολιτισμού, με τους κατοίκους του Παρισιού να ξεπερνούν τα τέσσερα εκατομμύρια.

Η γοητεία του Παρισιού του 1900 αποτυπώνεται στις πολύχρωμες λιθογραφίες της έκθεσης «Belle Époque».

«Να εκφράσω τον αιώνα, που είναι ένας αιώνας δράσης και κατάκτησης», σημειώνει με αγωνία ο Εμίλ Ζολά στον Παράδεισο των Κυριών. Κι αυτό φαίνεται να καταφέρνουν να αποτυπώσουν οι λιθογραφίες της εποχής, εκφράζοντας κάθε πτυχή του. Αν και αρχικά θεωρείται υποδεέστερη σε σχέση με τις Καλές Τέχνες, η διακοσμητική της λεπτότητα και η εκτίμησή της από το ευρύ κοινό, καθιστούν τη λιθογραφία έναν νέο κώδικα της τέχνης και όχι απλά ένα εμπορικό μέσο βιοπορισμού. Κάθε σχέδιο εκτυπωμένο με μελάνι, με τη βοήθεια μιας πρέσας, δίνει την εντύπωση μίας μεγάλης σφραγίδας. Και οι λιθογραφίες βάζουν τη δική τους σφραγίδα στο πώς απεικονίζεται η φυσιογνωμία του Παρισιού. Ένα πρώιμο “branding” για την επινόηση του εαυτού των καλλιτεχνών και μαζί της Πόλης, που επινοεί ξανά τη μορφή της.

Από τους δρόμους της Μονμάρτρης μέχρι τα θρυλικά καμπαρέ, η έκθεση αποκαλύπτει την ψυχή μιας ολόκληρης εποχής.

Διασκέδαση, καλλιτεχνική ζωή, διαφήμιση- Τρεις ενότητες συνδέουν τις διαφορετικές ιδιότητες της λιθογραφίας

Χωρισμένη σε τρεις ενότητες η έκθεση αρχίζει με το «Παρίσι, μια γιορτή». Εκεί συναντούμε τις «cherettes», τις αισθησιακές ανάλαφρες γυναίκες του Jules Chéret, πατέρα της λιθογραφίας, με τα ημιδιάφανα ενδύματα, που σε προσκαλούν να τις επισκεφθείς σε κάποιο βραδινό καμπαρέ, όπου χορεύουν σαΰ ή καν-καν. Τη Loïe Fuller με τα εκατοντάδες πέπλα από μετάξι να χορεύει τον φιδίσιο χορό της ή τον χορό της φωτιάς, με τις αέναες περιστροφές της μέσα στο πύρινο κόκκινο. Την περίφημη Jane Avril του Moulin Rouge, τη μόνη που αψηφούσε την ομοιομορφία και με τη νευρώδη παραφορά της, εκτίνασσε τα πόδια της με μαύρες κάλτσες αντί για τις λευκές των υπολοίπων. Τη λαίμαργη La Goulue, που γευόταν τα πιάτα κάθε τραπεζιού μετά το πέρας του χορού της και το χορευτικό της δίδυμο τον Valentin le Désossé (τον ξεγοφιασμένο). Και την ντιζέζ Yvette Guilbert, με την επίσημη εμφάνισή της, τα μακριά μαύρα γάντια και το πτυχωτό φόρεμά της, που σε προετοιμάζουν για κάποια άρια της όπερας, ενώ εκείνη επιδίδεται στην ερμηνεία λαϊκών ασμάτων γεμάτων αθυροστομίες. Η αναίδεια και οι απροσποίητοι τρόποι των μποέμ είναι το πιο διασκεδαστικό παράδοξο για τους προνομιούχους. Ένα ακόμα παράδειγμα ο Aristide Bruant, που σχεδιάζει ο Toulouse-Lautrec μπροστά από το καμπαρέ του “Ambassadeurs” με το γνώριμο κόκκινο κασκόλ του και την ογκώδη φιγούρα του τυλιγμένη στο μαύρο του παλτό. Η προσέλευση στο μαγαζί του ήταν τόση, που δεν δίσταζε να βρίζει τους άρτι αφιχθέντες, φτάνοντας να αποτελεί ιδιαίτερη τιμή το να σε έχει υβρίσει προσωπικά.

Οι λεπτομέρειες των έργων μαρτυρούν τη σοβαρότητα με την οποία τα προσέγγιζαν οι δημιουργοί τους. Στην πιο αναγνωρίσιμη λιθογραφία μέχρι και σήμερα, εκείνη του Chat Noir, του Théophile-Alexandre Steinlen, ένα φωτοστέφανο γύρω από τον μαύρο γάτο κρύβει ένα παλιό σύνθημα. Το «Montjoye Monmartre», που ανακαλεί το «Montjoye Saint-Denis» μία παλιά πολεμική ιαχή του βασιλείου της Γαλλίας από την εποχή των Καρλομάγνων. Μόνο που τώρα η επιδρομή συμβαίνει στους ναούς του χορού και στα καφέ-κονσέρ…

Οι εντυπωσιακές αφίσες που κάποτε στόλιζαν τους δρόμους του Παρισιού αποκτούν νέα ζωή στην Αθήνα.

Σε κάθε λιθογραφία, πέρα από την εικαστική της αξία βρίσκει κανείς και τη σημασία του τεκμηρίου. Τα αποτυπώματα της αυθεντικής ζωής του Παρισιού, πριν από δύο αιώνες. Την υπογραφή των καλλιτεχνών, που καθώς γίνονται διάσημοι μετατρέπεται σε μονογραφή. Όπως τη μινιατούρα με ένα ελεφαντάκι και μέσα του τα αρχικά του Toulouse-Lautrec. Τη σφραγίδα της γραφειοκρατίας, που δηλώνει την έγκριση του διαφημιστικού της σκοπού. Και το πιο ενδιαφέρον, τις πιτσιλιές του “crachis”. Της τεχνικής του φτυσίματος των δημιουργών πάνω στις λιθογραφίες τους για να προστεθούν τονικότητες και σκιές, όπως μοιράζεται η Άννα Μπότσου, υπεύθυνη για την περιήγηση στην έκθεση.

Τα αδρά περιγράμματα, η γραφιστική αφαίρεση, οι έντονες αντιθέσεις μεταξύ λευκού και μαύρου, χαράσσουν σχηματικά τους πρωταγωνιστές της καθημερινότητας, σχολιάζοντας την αστική κοινωνία, σε όλη της την ένταση και την κινητικότητα. Οι μικρές trottins, τα κορίτσια για τα θελήματα, οι πλανόδιοι, οι οδοκαθαριστές και οι γανωματήδες έχουν την ίδια θέση πλάι στους ευυπόληπτους εκπροσώπους των υψηλότερων στρωμάτων, όπως στο έργο «ο Δρόμος» του Steinlen. Οι λιθογράφοι είναι οι έμμεσοι χρονικογράφοι της εποχής και αυτό αναδεικνύει η ενότητα «Μια τέχνη για όλους». Οι μεγάλοι κοινωνικοί μετασχηματισμοί αλλά και τα έκλυτα ήθη εναλλάσσονται ως θεματικές. Ενδεικτικό το έργο «Βασίλισσα της χαράς» του Toulouse-Lautrec για τον πληρωμένο έρωτα της πρωταγωνίστριας Hélène Roland με τον τραπεζίτη Βαρόνο Rosenfeld, που σκανδάλισε το κοινό.

Οι εμβληματικές αφίσες του Τουλούζ-Λοτρέκ μάς μεταφέρουν στη νυχτερινή ζωή του Παρισιού.

Από τη διασκέδαση συναντούμε τη συμβολή της στην πνευματική ζωή και το πώς αρχίζει να αποτελεί την οπτική ταυτότητα ενός μουσικού ή θεατρικού έργου. Τις λιθογραφίες για το έργο «ο Πατέρας» του Στρίντμπεργκ και τα πρώιμα σχέδια του άσημου ακόμα Τσέχου Alfons Mucha για την ιέρεια της υποκριτικής Σάρα Μπερνάρ. Στην έκθεση ένα μενού από ένα δείπνο προς τιμήν της, την απεικονίζει αντάξια παρέα των νυμφών που μοιράζονται την «αμβροσία» τους μαζί της. Έντυπα αφιερωμένα στη λιθογραφία, όπως η “La Plume” και η “Revue Blanche” διαδίδουν την τέχνη της, οργανώνοντας την έκθεση «το Salon των εκατό», ενώ κάθε χρόνο δωρίζεται μία αφίσα αποκλειστικά φιλοτεχνημένη για έναν τυχερό αναγνώστη. Η έντεχνη κολακεία δεν απουσιάζει. Αντί των παραδοσιακών πορτρέτων, η Misia, σύζυγος του εκδότη της Revue Blanche, Thadée Natanson, απεικονίζεται μέσα από τη λιθογραφία με την κομψή ενδυμασία του πατινάζ της ή μυστηριώδης ύπαρξη κρυμμένη στη γούνα της να αγοράζει το έντυπο.

Στο μέσον της αίθουσας μια προβολή με στιγμές του Παρισιού του 1900 και οι μικρού μήκους ταινίες των πρώτων κινηματογραφιστών Georges Méliès και αδερφών Lumière ζωντανεύουν τον ρυθμό και την ατμόσφαιρα της Μπελ Επόκ. Ενώ ένας ανάγλυφος χρυσός χάρτης με πλήκτρα χωρίζει τις ζώνες της πόλης στα ατελιέ και τις γκαλερί, τα θέατρα και τα πολυκαταστήματα, τα τυπογραφεία και τους εκδοτικούς οίκους… Τις ζωτικές αρτηρίες στην επικράτεια της κοσμικής ζωής.

Το θρυλικό Chat Noir, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της παρισινής Μπελ Επόκ.

Οι δρόμοι της πόλης μια ανοιχτή γκαλερί

Στην τελική ενότητα «η τέχνη είναι παντού», βρίσκει κανείς κάτι από τη φρενίτιδα της «αφισομανίας». Ο νόμος του 1881 περί ελευθερίας του Τύπου ευνοεί τη διάδοσή της. Στους δρόμους των ανακατατάξεων, στις ελεύθερες επιφάνειες και στις κυλινδρικές στήλες Morris που επινοήθηκαν ακριβώς για την προώθηση των διαφημίσεων, οι αφίσες χρωματίζουν με τη ζωντάνια τους το αστικό τοπίο. Το κοινό ενθουσιάζεται από τις περίτεχνες απεικονίσεις τους και σπεύδει να τις αποκτήσει ως προσωπικό λάφυρο που θα κοσμήσει το σπίτι τους.

Χρώματα, τολμηρές φιγούρες και έντονες αντιθέσεις: Η λιθογραφία μεταμορφώνει την αφίσα σε έργο τέχνης.

Η δύναμη της λιθογραφίας ως ένα αυτόνομο καλλιτεχνικό δημιούργημα είναι τόση, που οι καλλιτέχνες προτιμούν να πληρώνονται σε αντίτυπά της αντί χρηματικής αμοιβής, κατανοώντας τη συλλεκτική της αξία. Ο εκδημοκρατισμός της εποχής διακρίνεται μέχρι και στις εικόνες με το νέο πιο οικονομικό μέσο, που κατακλύζει το Παρίσι, το ποδήλατο, ενώ μέσα από τις λιθογραφίες διαφημίζεται και ο «έξυπνος χάρτης του Παρισιού» σε μικρό, εύχρηστο σχήμα για να τον ξεδιπλώνεις ακίνδυνα μπροστά στο δαιδαλώδες και πολύβουο θέαμα της μεγαλούπολης. Στις εφήμερες αποτυπώσεις τους οι λιθογραφίες καταφέρνουν να κρατήσουν την ουσία της ζωής στο Παρίσι. Και εντέλει τη διαχρονική σαγήνη του.

Οι χορεύτριες, οι τραγουδίστριες και οι μποέμ του Παρισιού πρωταγωνιστούν στις αφίσες της εποχής.

Φεύγοντας νιώθεις πως τα μυστικά της Μπελ Επόκ είναι απειράριθμα σαν τους ανθρώπους της. Ίσως, όμως, να έριξες μια κλεφτή ματιά σε κάποια από αυτά, πλησιάζοντας σε εκείνη την αναπόληση όχι εκείνου που έχεις ζήσει, αλλά εκείνου που θα ευχόσουν να έχεις υπάρξει μάρτυρας, έστω για λίγο.