Μίλτος Σκούρας: Από τον Versace και τον Yves Saint Laurent στην Κέιτ Μος -Η έκθεση στην Αθήνα που ενώνει τη μόδα με την τέχνη
Μία ολόκληρη δεκαετία, που καθόρισε την αισθητική των περιοδικών και της ιταλικής μόδας αλλά και η κριτική ματιά της βιομηχανίας της μόδας, μέσα από τη ζωγραφική και την τεχνική του graphic novel, βρίσκει μία ξεχωριστή θέση στην έκθεση του εικαστικού Μίλτου Σκούρα «Στο ενδιάμεσο του ορατού: Ζωγραφική 1983–2026» στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων.
Στη ζωγραφική του Μίλτου Σκούρα, η παραστατικότητα με τις αναφορές της στη φωτογραφία, εκ πρώτης όψεως, ίσως να μοιάζει πως απεικονίζει το προφανές. Όμως, κάθε του σύνθεση, προσεκτικά δομημένη, κρύβει μέσα της κομμάτια διαφορετικών εικόνων και επίπεδα επεξεργασίας. Σαν την εργασία ενός χαρτογράφου, ο καλλιτέχνης επιλέγει το υλικό του σημειώνοντας τα κομμάτια που τον ενδιαφέρουν, αλλάζοντας την υφή, τις τονικότητες, τις χρωματικές αντιθέσεις και τις αναλογίες μεγεθών, χτίζοντας μία ιστορία μέσα από την ένωση ενός mélange διαφορετικών στοιχείων.
Η διάθεση για αφήγηση ακολουθείται πάντα από το αίνιγμα, το αίσθημα της αμφιβολίας… Τότε, ο χώρος ανοίγει για το βλέμμα του θεατή, ικανού να αναρωτηθεί, προσδίδοντας το δικό του εννοιολογικό φορτίο στο έργο. Το ενδιάμεσο του ορατού, το «ανάμεσα» στο πρόδηλο και το μη φανερό, εκείνο που υπάρχει κι εκείνο που πάντοτε παραμένει εκτός εικόνας, είναι που κρατά το «σασπένς της εκκρεμότητας», καλώντας να την επανεπισκεφθείς. Στο μέσον μιας ιστορίας, με τη δράση που προηγείται και τη δράση που έπεται να συνυπάρχουν, η πρώτη ύλη είναι αυτό «που μπορεί να δώσει μια ιστορία».
Από τα παιδικά χρόνια σε μία οικογενειακή αίθουσα σινεμά στη Θεσσαλονίκη, τις σπουδές αρχιτεκτονικής στο Μιλάνο και σημειολογίας στο Παρίσι ή τη διαμονή στο Σικάγο επί της προεδρίας Ρίγκαν, τότε που συνέλεγε παλιά έντυπα από το περιοδικό Life για το φωτογραφικό του αρχείο μέσα στον πύργο τριάντα όροφων του Time & Life Building, ο Μίλτος Σκούρας έχει διαμορφώσει το ζωγραφικό του αποτύπωμα μέσα από προσλαμβάνουσες διαμετρικά αντίθετες, άλλοτε γοητευτικές, άλλοτε συγκινητικές.
Μία διαδρομή των τελευταίων σαράντα πέντε ετών μέσα από εκατόν εξηνταπέντε έργα του αποτυπώνει όσα τον έχουν περιβάλλει μεταξύ της ζωής στην Ευρώπη και την Αμερική, τροφοδοτώντας τις δημιουργικές του εμμονές.
Η επαφή με τον κόσμο της μόδας
Η ενασχόλησή του με ένα πιο εμπορικό κομμάτι, εκείνο της μόδας, κάτι που αρχικά ως θεματική ενδεχομένως να μην επέλεγε ποτέ στον καλλιτεχνικό του ορίζοντα ήταν μία μαθητεία. Για την πειθαρχία σε ένα μήνυμα, το μέσον και τον σκοπό του. Και μαζί καταγράφει την ατμόσφαιρα και την ανάγκη για μία νέα γλώσσα επικοινωνίας εκείνης της εποχής.
Ο ίδιος ανακαλεί τα τέλη της δεκαετίας του ’70 και τις αρχές του ’80, τότε που ως αρχιτέκτονας ακόμη, φοβόταν να καταπιαστεί με τη ζωγραφική, ξεκινώντας τις δοκιμές του μέσα από το σχέδιο και το κόμικ. Μετά την παραμονή του στην άλλη άκρη του Ατλαντικού και την επαφή με τους αμερικανούς ρεαλιστές, ο καλλιτέχνης επιστρέφει στο Μιλάνο. Εκεί στρέφεται στην απαιτητική τεχνική του αερογράφου, με την αρτιότητα στη λεπτομέρεια να αποτελεί τον κανόνα για την απόδοση μιας πραγματικά ρεαλιστικής εικόνας. Παράλληλα, μία νέα τάση αρχίζει να αναδύεται με τους νέους δημιουργούς με τις δικές τους εικαστικές ανησυχίες να εικονογραφούν ιστορίες που δημοσιεύονται στα περιοδικά, με μία διάθεση διαφορετική. Η εικόνα να αυτονομηθεί από το κείμενο, απεικονίζοντας περισσότερα απ’ ό,τι το κείμενο ζητούσε από την εικόνα να αφηγηθεί, προτείνοντας κάτι άλλο.
«Εκείνη την εποχή η διαφήμιση αλλά κυρίως και η μόδα είχε ανάγκη να διαφοροποιηθεί. Να επικοινωνήσει με το κοινό της με ένα τρόπο πρωτοποριακό. Ψάχνει στη φωτογραφία, στη ζωγραφική, στη μουσική κάτι το οποίο να τη διαχωρίσει αισθητικά», όπως μοιράζεται.
Ο Alberto Nodolini, Καλλιτεχνικός Διευθυντής της ιταλικής Vogue και του Vanity Fair και Σκηνογράφος της Όπερας της Πάρμας αντί φωτογράφων επιλέγει εκείνη τη νέα γενιά, που ασχολείται με το graphic novel, αναθέτοντάς της να επιμεληθεί ένα ολόκληρο τεύχος του Vanity Fair με τον δικό της σχεδιαστικό τρόπο. Έτσι ξεκινά μια απρόσμενη επαφή με έναν χώρο εμπορικό με ενδιαφέρον, όμως, για την αισθητική που θα κρατήσει για έξι χρόνια. Ξανά ο χώρος για το βλέμμα του αναγνώστη επιτρέπει μια ερμηνεία προσωπική και όχι την παθητική δεκτικότητα μιας απλής αναπαράστασης.
Power ladies με τα υπερτονισμένα κοστούμια των '80s, μυστηριώδεις υπάρξεις με μια αίσθηση των φιλμ νουάρ και αψεγάδιαστες φιγούρες από καμπάνιες Ιταλών σχεδιαστών ή τις ιλουστρασιόν σελίδες των editorials μεταφέρονται σε ένα άλλο πλαίσιο. Αυτό του αστικού τοπίου. Μορφές αμφίσημες σε στιγμές φευγαλέες, γίνονται ηρωίδες του ενδιάμεσου, ανάμεσα στη σφαίρα του πραγματικού και τη γραφιστική τελειότητα του graphic novel.
Στο πέρασμα στη μεταγενέστερη δουλειά του στις αρχές των ‘00s υπήρξε η ανάγκη να κάνει ένα σχόλιο εικαστικό για τον χώρο της μόδας, του μόντελινγκ και της εμπορικής δημοσιότητας. Η Kate Moss, μία περσόνα, ένα στερεότυπο, πολύ περισσότερο από ένα μοντέλο ενδύεται διαφορετικές μορφές αλληγορίας στη σειρά MOSS-AIKON. Ανακαλώντας την πρώτη της ασπρόμαυρη καμπάνια φωτογραφημένη από τον Steven Meisel για τον Calvin Klein και την αισθητική των ‘90s, κρατά μία νεκροκεφαλή ως μορφή Σαιξπηρική που αναρωτιέται «to be or not to be» μια άμεση αναφορά στη ματαιότητα και τη ματαιοδοξία. Ως λολίτα κρατά μία πάνινη κούκλα, με βλέμμα θλιμμένο για τη χαμένη της αθωότητα, ενώ το θέμα της εξάρτησης από τις ουσίες και η αυτοκαταστροφικότητα τη συνοδεύουν σε ένα βαγόνι γεμάτο λευκό χιόνι…
Σε κάθε έργο του Μίλτου Σκούρα, η χειρωνακτική εργασία της ζωγραφικής και ο χρόνος που αφιερώνεται σε αυτήν καταγράφονται στο έργο τέχνης σαν βίωμα. Ειδικότερα, σε σχέση με το πεδίο της μόδας, ο καλλιτέχνης μοιράζεται σκέψεις για το πνεύμα και την ατμόσφαιρα της εποχής, τις συμβάσεις της και τον τρόπο με τον οποίο τις επεξεργάστηκε στη ζωγραφική του
Τη δεκαετία του ’80 συνεργαστήκατε με τα σημαντικότερα έντυπα μόδας όπως η Vogue, το Harper’sBazaar και το VanityFair στην Ιταλία, δημιουργώντας τα δικά σας ζωγραφικά έργα, τότε που η χειροποίητη εικόνα είχε μία άλλη αξία. Πώς προσεγγίσατε τον κόσμο των περιοδικών με τις δεδομένες συμβάσεις και τον εμπορικό τους χαρακτήρα, διατηρώντας τη δική σας καλλιτεχνική ελευθερία; Πέρα από την πειθαρχία με ένα διαφορετικό Μέσο, τι άλλο προσέδωσε στην εικαστική σας ματιά και το προσωπικό σας ύφος;
Μ.Σ.: Η επιλογή τόσο των περιοδικών όσο και των σχεδιαστών να απευθυνθούν σε εμένα για να αποδώσω το θέμα τους, τόσο στα editorials όσο και στη διαφήμιση, σήμαινε ότι τους ενδιέφεραν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που περιείχε η δουλειά μου, δηλαδή, η αίσθηση μιας κρυφής αφήγησης, η αινιγματική ατμόσφαιρα, το ενδιάμεσο μεταξύ αυτού που φαίνεται και αυτού που υπονοείται και άρα μου επέτρεπαν και την αντίστοιχη ελευθερία. Σίγουρα, αυτές οι συνεργασίες με οδήγησαν τότε στο να πειραματιστώ και να εξελίξω τις εικόνες μου σε θέματα τεχνικής, ζωγραφικής σύνθεσης, επικοινωνιακού κώδικα και, εντέλει, του είδους της εικαστικής αφήγησης.
Την ίδια περίοδο, στο Μιλάνο, αναπτύχθηκε ένα ιδιαίτερα γόνιμο δημιουργικό περιβάλλον. Προσωπικότητες όπως οι visual artists Massimo Mattioli και Lorenzo Mattotti με τους οποίους συνυπήρξατε δημιουργικά, μέσα από τη συνεργασία σας με τα περιοδικά μόδας, συνέδεσαν το graphic design με τη μόδα και την ποπ κουλτούρα, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ενός νέου οπτικού λεξιλογίου. Η δουλειά σας καταγράφει το πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής και ένα ρεύμα που αναπτύχθηκε τότε…Πώς θα περιγράφατε εκείνο το δημιουργικό κλίμα; Τι χαρακτήριζε την περίοδο της μεγάλης άνθησης των περιοδικών και της εμφάνισης των supermodels;
Μ.Σ.: Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, και ιδιαίτερα στην Ιταλία, ο κόσμος της μόδας αναζητούσε μια νέα γλώσσα επικοινωνίας με το κοινό. Η αναζήτηση αυτή οδήγησε τόσο τα σημαντικότερα περιοδικά του χώρου, όπως τα Vanity, Vogue και Harper’s Bazaar, όσο και τους σχεδιαστές μεγάλων οίκων μόδας σε έναν δημιουργικό διάλογο με τις πρωτοποριακές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης της εποχής, ανάμεσα στις οποίες ξεχώριζε το graphic novel. Εκείνη την περίοδο, στα περιοδικά, που προανέφερα δημιούργησα editorials και διαφημίσεις για γνωστά ονόματα μόδας όπως: Versace, Yves Saint Laurent, Calvin Klein, Ralph Lauren, Karl Lagerfeld, Sonia Rykiel, Emmanuel Ungaro, Thierry Mugler, Donna Karan ,Claudio La Viola, La Perla, και brands όπως τα γυαλιά Persol και o οίκος υψηλής ωρολογοποιίας Longines. Eκτός από εμένα, κλήθηκαν να συμμετάσχουν και να δημιουργήσουν και άλλοι γνωστοί και καταξιωμένοι καλλιτέχνες του χώρου. Ο Lorenzo Mattotti, ο Massimo Losaghini, ο Giorgio Carpinteri, ο Igor Tuveri, o Charles Burns, o Massimo Mattioli, o Marcello Brolli, ήταν μερικοί από τους πιο αξιόλογους δημιουργούς. Οι περισσότεροι μέναμε και εργαζόμασταν στο Μιλάνο, όπου συναντιόμασταν, ανταλλάσσαμε απόψεις και μοιραζόμασταν το κλίμα δημιουργίας και ευφορίας εκείνης της εποχής, κατά την οποία, με το έργο μας, επηρεάσαμε τον τρόπο με τον οποίο προβαλλόταν έως τότε η εικόνα της μόδας. Τα χαρακτηριστικά αυτού του ρεύματος ήταν κυρίως η ζωγραφική χειρονομία η μεγάλη διαφοροποίηση μεταξύ των δημιουργών όσο αφορά τις καλλιτεχνικές τους καταβολές οι τεχνικές τους και η πρωτόγνωρη μέχρι στιγμής μη προτεραιότητα στην ανάγκη για τέλεια απεικόνιση του ενδύματος. Το αποτέλεσμα ήταν μια πιο καλλιτεχνική, διανοούμενη θα λέγαμε και σοφιστικέ προσέγγιση.
Ως προς την τεχνική, επιλέξατε τον αερογράφο, μια ιδιαίτερα απαιτητική μέθοδο, για να αποδώσετε τις μορφές και τις λεπτομέρειες των έργων σας. Τι σας προσέφερε αυτή η τεχνική στην αναπαράσταση της εικόνας της μόδας; Θεωρείτε ότι η αίσθηση που δημιουργούσε συνομιλούσε με την αισθητική των ιλουστρασιόν σελίδων των περιοδικών;
Μ.Σ.: Είχα ήδη αναπτύξει ένα είδος φωτορεαλιστικής ζωγραφικής με την τεχνική του αερογράφου με ακρυλικά χρώματα σε χαρτί. Αυτό καθόριζε σε μεγάλο βαθμό την αισθητική των εικόνων μου και, όπως ανέφερα προηγουμένως, χαρακτήρισε τη δουλειά μου και στις εικόνες της μόδας. Η πιστή αναπαράσταση, η απρόσμενη ζωγραφική σύνθεση, η μετέωρη αφήγηση, και η διαφοροποίηση της τεχνικής (ζωγραφική όχι φωτογραφία), ήταν τα στοιχεία που την έκαναν να ξεχωρίζει. Νομίζω ότι αυτή η δουλειά βρήκε τον δικό της χώρο σε μια εποχή που αναζητούσε νέες προσεγγίσεις και καλλιτεχνικές ταυτότητες και έσφυζε από δημιουργικότητα.
Η παραστατικότητα και η αναφορά στη φωτογραφία για εσάς προϋποθέτουν μια κριτική επιλογή και σύνθεση της εικόνας. Υπάρχουν εμβόλιμα στοιχεία που ίσως δεν θα παρατηρούσαμε με μία πρώτη ανάγνωση στα έργα σας που συνδέονται με τη μόδα;
Μ.Σ.: Η δική μου φωτογραφικά αναφορική παραστατική ζωγραφική δεν είχε κριτική διάθεση απέναντι στο γίγνεσθαι, όπως ο αμερικανικός φωτορεαλισμός. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν να διερευνήσω τα όρια και τις δυνατότητες της ορατότητας των εικόνων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί κανείς να αναζητήσει όσα η εικόνα υπονοεί και δεν συμπεριλαμβάνει. Το περιβάλλον και οι λεπτομέρειες γύρω από τα οποία έχει «χτιστεί» το κάθε θέμα, έχει αναφορές από πολιτισμικά βιώματα δικά μου από την τέχνη, τον κινηματογράφο και την λογοτεχνία που παίζουν καθοριστικό ρόλο στο τελικό αποτέλεσμα.
Η επαφή σας με το πεδίο της μόδας φαίνεται να έχει επηρεάσει και τη μετέπειτα ζωγραφική σας. Στη σειρά έργων σας από τις αρχές της δεκαετίας του 2010, που συναντούμε στην έκθεση, κυρίαρχη φιγούρα είναι η Kate Moss, ένα σύμβολο χαμαιλέοντας για τον κόσμο της μόδας, που έχει ταυτιστεί με τη διαρκή μεταμόρφωση της εικόνας της. Τι αποτέλεσε το αρχικό ερέθισμα για αυτή τη σειρά και τι ήταν αυτό που σας ενδιέφερε να διερευνήσετε μέσα από τη μορφή της; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί ένα ώριμο σχόλιο πάνω στη βιομηχανία της μόδας;
Μ.Σ.: Η ενότητα έργων με τίτλο MOSS-IKON είναι ένα εικαστικό σχόλιο για τον χώρο της μόδας, της διαφήμισης και της επικοινωνίας. Χρησιμοποιώντας τη φιγούρα της Kate Moss ως συνεκτικό όχημα, δημιούργησα ένα μωσαϊκό εικόνων, μια πολλαπλή εικαστική ανάγνωση με διαφορετικά σημεία εκκίνησης, όπου τα έργα, στο σύνολό τους και το καθένα ξεχωριστά, επιχειρούν να αποδομήσουν σημειολογικά και να ανασυνθέσουν ζωγραφικά τη στερεότυπη εικόνα του supermodel.
Σε σχέση με τη ζωγραφική σας σειρά “Workshop Workers”, έχετε σχολιάσει ότι οι καθημερινοί άνθρωποι σας συγκίνησαν και πως δεν είναι αόρατοι, αντίθετα μέσα από τα έργα σας καταγράφεται η προσωπικότητά τους. Τα είδωλα της μόδας της μόδας, στον αντίποδα, βρίσκονται σε μια κατάσταση διαρκούς προβολής και υπερέκθεσης σε σημείο κορεσμού, έχοντας αυτή την ορατότητα ως κεκτημένο. Πώς αντιλαμβάνεστε αυτή τη διαφορά στο έργο σας;
Μ.Σ.: Οι SUPER MARKET WORKERS βρίσκονται κάπου ανάμεσα στην τέχνη και στο τεκμήριο. Αυτό που προσπάθησα να κάνω με τη ζωγραφική υλικότητα της δουλειάς μου ήταν να διερευνήσω μια άλλη συνθήκη ορατότητας, που τους αναγάγει σε ήρωες της καθημερινότητας, μετουσιώνοντας το καθημερινό και το φαινομενικά ανώνυμο σε έργο τέχνης. Αυτό που συμβαίνει στον χώρο της μόδας, με τον τρόπο που προβάλλονται τα λεγόμενα fashion models, είναι ακριβώς το αντίθετο. Η δημιουργία μιας ιδεατής, μη πραγματικής συνθήκης ύπαρξης, μέσα από την συνεχή υπερπροβολή της σε όλα τα μέσα, έντυπα και ψηφιακά προσπαθεί να χτίσει την ταύτιση της με την καθημερινή εικόνα που θα επιλέξει δυνητικά ο καταναλωτής.
Η έκθεση «Στο ενδιάμεσο του ορατού. Ζωγραφική 1983–2026» θα διαρκέσει έως και τις 22 Νοεμβρίου
Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων
Λεωνίδου & Μυλλέρου, Μεταξουργείο