Για πρώτη φορά στην Ελλάδα το έργο της Niki de Saint Phalle: Mια φλογερή έκθεση για τη γυναίκα και την ελευθερία
Το Μουσείο MOMus-Άλεξ Μυλωνά αφιερώνει για πρώτη φορά μια έκθεση στη ριζοσπαστική καλλιτέχνη του 20ου αιώνα, που έφερε την έκρηξη του χρώματος στην τέχνη της εκτοπίζοντας το προσωπικό τραύμα
“Ανακάλυψα πως όταν το χρώμα πέφτει σ’ ένα αντικείμενο, το αποτέλεσμα κουβαλά κάτι το δραματικό”. Αυτή η φράση φαίνεται να συνοψίζει τον τρόπο της Niki de Saint Phalle να μεταβολίζει την εσωτερική της ζωή και να την εκφράζει ως δράση. Με μια τέχνη διάστικτη με χρώμα και σύμβολα. Σαν την τελετουργία του “war paint” των γηγενών της Αμερικής, η Γαλλίδα καλλιτέχνης, μεγαλωμένη στην Αμερική βρήκε στα χρώματα και τη ζωγραφική τα δικά της υλικά της μάχης για να μιλήσει για το σώμα, τη γυναίκα και τους επικαθορισμούς της, σηματοδοτώντας το δικό της καλλιτεχνικό γεγονός. Γόνος μεγαλοαστικής οικογένειας και θύμα σεξουαλικής κακοποίησης από τον πατέρα της… Μοντέλο μεγάλων σχεδιαστών μόδας, εξώφυλλο στη Vogue και στο LIFE, μητέρα, απατημένη σύζυγος και το μοναδικό γυναικείο μέλος του κινήματος των Νέων Ρεαλιστών στη Γαλλία του ’60... Οι μεγάλες αντιθέσεις καθόρισαν την εύθραυστη αλλά και τόσο ανθεκτική φύση της.
Χρώμα, σύμβολα και σώμα, η εικαστική γλώσσα της Niki de Saint Phalle./Φωτογραφία:
Σπύρος Κατωπόδης
Η προσωπική επαφή της με την τέχνη ξεκίνησε το 1953, στα εικοσιδύο της χρόνια. υπό τη μορφή αυτοθεραπείας. Τότε, που έπειτα από έναν νευρικό κλονισμό, ο οικογενειακός φίλος Anthony Bonner την επισκέφθηκε κατά τη νοσηλεία της σε ψυχιατρική κλινική της Νίκαιας, φέρνοντάς της για δώρο ένα κουτί με γκουας και χαρτί σχεδίου. Αυτοδίδακτη και ενστικτώδης η δημιουργός ξεκίνησε να εκφράζεται με τα ημερολογιακής μορφής σκίτσα και τα κολλάζ της.
Η τέχνη ως μορφή δράσης ξεκινά τη δεκαετία του ’60. Η Nikki de Saint Phalle άρχισε να αποδρά από τις συμβάσεις και τα βιώματα, που παρέμεναν ανεξίτηλα μέσα από τη χειρονομία της ρήξης, εκτοξεύοντας βολές χρώματος σε ό,τι την έπνιγε από οργή στα φημισμένα “Tirs” της, τους πίνακες σκοποβολής. Στα δύο χρόνια αυτού “του τελετουργικού που της επέτρεψε να πεθάνει και να ξαναγεννηθεί”, δεν αρρώστησε ποτέ, όπως διαβάζουμε σε κείμενο της έκθεσης.
Το άσπιλο λευκό του στόχου, που πυροβολείται και σημαδεύεται βίαια με χρώμα αποτέλεσε μια πρώιμη περφόρμανς, μια διέξοδο του καταπιεσμένου συναισθήματος. Οι δολοφονημένοι πίνακές της, δάκρυζαν στάζοντας χρώμα. “Πυροβολούσα εμένα και την κοινωνία με την αδικία της. Τη δική μου βία και τη βία των καιρών”, είχε διηγηθεί την εποχή του γαλλοαλγερινού πολέμου. Ανάμεσα στους στόχους ήταν συχνά και γυναικείες αναπαραστάσεις, όπως η Αφροδίτη της Μήλου, το εξυμνημένο σύμβολο του κάλλους. Η Saint Phalle ήξερε τι σημαίνει ομορφιά και πώς αυτή αμαυρώνεται από τους άλλους.
To “Autel doré”, το χρυσό της τέμπλο, από την ίδια περίοδο με τα διαμελισμένα βρέφη, που ανακαλούν τη βιαιότητα του Ηρώδη και την προτομή μιας γυναίκας στο μέσο του με τον κεφαλόδεσμο σε σχήμα αετού (aquila) να θυμίζει την εικονογραφία της θεϊκής εξουσίας των Ρωμαίων αυτοκρατόρων είναι μια ακόμα αλληγορία. Αυτή που καταγγέλλει την υποκρισία και τον καθωσπρεπισμό της καθολικής εκκλησίας, τη θρησκευτική βία και την απουσία πραγματικής σκέπης για τους αδυνάτους. Απέναντι στην πατριαρχία αυτή τη φορά η γυναικεία μορφή αντί για σύμβολο εγκαρτέρησης γίνεται σύμβολο ανδρείας και σε εκείνη αποδίδεται όλη η δύναμη και η θεϊκή προστασία, που εκλείπει από την πραγματική ζωή.
Από την εκτόνωση της οργής η Saint Phalle, με αφορμή την εγκυμοσύνη της φίλης της Κλαρίς, το 1964 επιστρέφει στη ζωοποιό γυναικεία ενέργεια και τη χαρά. Οι πληθωρικές φιγούρες της ποθητής γυναίκας με τις “Nanas” της (τις γκόμενες στη γαλλική αργκό), ξεκίνησαν από σκίτσα και μεταμορφώθηκαν σε γυναίκες πραγματικών διαστάσεων, κοσμώντας μέχρι και τις βιτρίνες του μεγάλου λάτρη της τέχνης, Yves Saint Laurent.
Τα βουτηγμένα στο χρώμα έργα της, εκκωφαντικά από χαρά, κρύβουν δικούς τους κώδικες. Σαν να ελλοχεύει στον δικό της Κήπο της Εδέμ το κακό. Σκιαγραφημένο σαν ένα μικρό, φίδι ή παράταιρο τερατάκι, που θυμίζει μαρτυρία σε ζωγραφιά μικρού παιδιού και παραπέμπει στο φαλλικό σύμβολο. Πομπός απωθημένων σκέψεων η Niki de Saint Phalle επινοεί το δικό της εικαστικό ημερολόγιο, μεταμφιεσμένο με χρώμα και χαρά, όπου το σκοτάδι ελλοχεύει και συνθλίβεται από τις, larger than life, γυναίκες-θεότητες. “Φέρνω στη ζωή τις επιθυμίες, τα συναισθήματα, τις αντιφάσεις, αποζητώντας ξεχασμένες μνήμες, σκιές, οράματα από κάποιον άλλον τόπο…”, είχε γράψει σε ένα σκίτσο της.
Στο δικό της σύμπαν η Saint Phalle εναντιώνεται στη στερεοτυπική φιγούρα της άφρονης Εύας, υπαίτιας για την ανθρώπινη πτώση. Πληθωρική και γεμάτη ζωή, η Εύα παρουσιάζεται ως μια ατρόμητη έφιππη αμαζόνα, ενώ ο άντρας μονοδιάστατος, επίπεδος, παθητικός αποδίδεται ως μια καρικατούρα του machismo, μια τεράστια τετράγωνη φιγούρα με τονισμένους ώμους με μικροσκοπικό κεφάλι. “Οι Nanas ήταν μεγάλες γιατί οι άντρες είναι μεγάλοι κι εκείνες έπρεπε να είναι ακόμα μεγαλύτερες για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες τους”, είχε σχολιάσει κάποτε η καλλιτέχνης.
Μια φωτογραφία στην έκθεση μας φέρνει σε επαφή με τη μεγαλύτερη προέκταση των Nanas, τη HON. Ένα μνημείο μήκους 28 μέτρων αφιερωμένο σε ΑΥΤΗ (όπως σημαίνει στα σουηδικά) που δημιουργήθηκε το 1966 για το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Στοκχόλμης. Η μεγαλύτερη γυναίκα όλων των εποχών έφερε πολλαπλούς ρόλους, όπως ακριβώς μια πραγματική: “ένας Καθεδρικός ναός, ένα εργοστάσιο, μια φάλαινα, η Κιβωτός του Νώε, ΜΑΜΑ. Η μεγαλύτερη πόρνη του κόσμου που δέχθηκε πάνω 100.000 επισκέπτες σε δύο μήνες”.
Το Μουσείο Άλεξ Μυλωνά στο Θησείο, ένα από τα πέντε μουσειακά ιδρύματα του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, μέσα από έντεκα έργα από τη συλλογή του ίδιου του MOMus, τη συλλογή του Ιδρύματος Takis και ιδιωτικές συλλογές εκθέτει ένα κομμάτι από την τέχνη της Niki de Saint Phalle. Μια τέχνη που αντιμάχεται τον κομφορμισμό, ξορκίζει τη θλίψη και τη βία με το χρώμα και αποκαθιστά την, κατά πολλούς τρόπους, έκπτωτη μορφή της γυναίκας.
Η Καλλιτεχνική Διευθύντρια του MOMus και επιμελήτρια της έκθεσης, Θούλη Μισιρλόγλου μοιράζεται κάποιες από τις σκέψεις της, εξηγώντας τη σημασία που έχει το έργο της Niki de Saint Phalle για τους επισκέπτες του σήμερα.
NikideSaintPhalle. Από τις σκοποβολές στην ελευθερία…” Πώς προέκυψε ο τίτλος της έκθεσης;
Θ.Μ: O τίτλος της έκθεσης αποδίδει τη διαδρομή της Niki de Saint Phalle από τη στιγμή της πιο ριζοσπαστικής της καλλιτεχνικής χειρονομίας, τις Δράσεις σκοποβολής, που μαζί με όλα τα υπόλοιπα έργα της μετέπειτα πορείας συνθέτουν τον πυρήνα του έργου της. Ο μαγικός κόσμος της, με τις Nanas, τις πληθωρικές γυναίκες, αλλά και τους άνδρες, τα ζώα, διάφορα υβριδικά πλάσματα της φαντασίας της, που πήραν μορφή σε μικρή, αλλά και γιγάντια κλίμακα, ξεδιπλώνει τη διαδρομή προς την ελευθερία: αφενός τη διαδρομή της ίδιας της Saint Phalle προς την ελευθερία, καθώς έχει διατυπώσει πολλές φορές τη λυτρωτική λειτουργία της τέχνης για την ζωή της, αφετέρου όμως αναφέρεται και στη δυνητική διαδρομή του καθένα μας προς την ελευθερία μέσα από την τέχνη και τις οδούς που διανοίγει.
Πώς αφορά το κοινό το έργο της NikideSaintPhalle σήμερα κατά τη γνώμη σας;
Θ.Μ: Σε μια εποχή όπου η συζήτηση για τις προσωπικές μάχες, την κακοποίηση και το τραύμα, αλλά και την πολιτική ορθότητα είναι πολύ ανοιχτή πια, η Niki de Saint Phalle είναι η καταλληλότερη να μας μιλήσει ξανά για όλα.
Έχει περιγράψει πώς ξεκίνησε να ζωγραφίζει στα 22 της ως αυτοδίδακτη και ως ασθενής με νευρική κατάθλιψη, γιατί έτσι ανακάλυψε τον σκοτεινό κόσμο της τρέλας και τη θεραπεία της, εκεί έμαθε να μεταφράζει σε ζωγραφική τα συναισθήματά της, τους φόβους, τη βία, την ελπίδα και τη χαρά. Εκεί έγκειται η τόλμη της και βεβαίως και στους καλλιτεχνικούς τρόπους που βρήκε να εκφραστεί μέσα σε έναν ανδροκρατούμενο καλλιτεχνικό κόσμο. Το παράδειγμα μιας θυμωμένης νέας γυναίκας, που όμως έγινε καλλιτέχνης γιατί δεν υπήρχε εναλλακτική για την ίδια εξακολουθεί και είναι ένα πολύ σημαντικό μάθημα ζωής και τέχνης. Επίσης, η καλλιτεχνική της επίθεση στους μεγάλους θεσμούς της κοινωνίας, για παράδειγμα τη θρησκεία ή την οικογένεια, θεωρώ ότι μας αφορά και σήμερα.
Υπάρχει κάτι που σας έκανε ξεχωριστή εντύπωση ανατρέχοντας στο έργο της καλλιτέχνιδας;
Θ.Μ: Η Niki de Saint Phalle είναι πια μια θρυλική καλλιτέχνης, σαφώς ενταγμένη στην ευρωπαϊκή ιστορία της τέχνης. Υπήρξε η μόνη γυναίκα της διάσημης γαλλικής ομάδας των Νέων Ρεαλιστών, που αποτελούνταν από ετερόκλητους καλλιτέχνες, οι οποίοι όμως θέλησαν όλοι να σχολιάσουν τον καταναλωτισμό που ήδη από τη δεκαετία 1960 ήταν κυρίαρχος και να ανακυκλώσουν ποιητικά την πραγματικότητα. Η ευαισθησία που έφερε η Niki στην ομάδα και στην τέχνη της εποχής εξακολουθεί να είναι μοναδική.
Το πιο μεγάλο ενδιαφέρον για μένα προσωπικά αναδύθηκε μέσα από τη σειρά των Tirs, των έργων-δράσεων σκοποβολής. Η επινόηση του συγκεκριμένου καλλιτεχνικού τρόπου που εμπλέκει το κοινό με ένα άμεσο και βιωματικό τρόπο υπήρξε κατά τη γνώμη μου πολύ σπουδαία, ειδικά αν λάβει κανείς υπόψη του το κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο. Σχεδόν πριν τελειώσει οριστικά ο πόλεμος της Αλγερίας, ένας από τους σκληρότερους αντιαποικιακούς αγώνες της νεότερης εποχής, η Niki de Saint Phalle «ανάβει τη φωτιά» (‘feu à volonté’ είχε ως τίτλο η δράση της το 1961 στη γκαλερί J, στο Παρίσι) και προσκαλεί τους θεατές να συμμετάσχουν πυροβολώντας τους πίνακες με το όπλο της. Στον απόηχο της πραγματικής βίας στους δρόμους του Παρισιού—καθώς η κυβέρνηση de Gaulle διεξήγε έναν φαινομενικά ατέρμονο πόλεμο ενάντια στους Αλγερινούς, με τον συνδυασμό έντασης και παθητικότητας, το έντονα επιτελεστικό στοιχείο και τον πειραματισμό με ασυνήθιστες μεθόδους δημιουργίας (όπου όπλα και σφαίρες αναλαμβάνουν μέρος της καλλιτεχνικής εργασίας), τα έργα αυτής της σειράς γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ καλλιτέχνη και θεατή, μετατοπίζοντας τους όρους της καλλιτεχνικής πράξης.
Μια έκθεση αφιερωμένη στη NikideSaintPhalle παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Πώς επιλέχθηκαν τα έργα της έκθεσης και πόσο εύκολο ήταν να τα συγκεντρώσετε;
Θ.Μ: Τα βασικά έργα αποτελούν στο κύριο μέρος τους κομμάτι της συλλογής του MOMUS-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, δώρο του διεθνούς κύρους γκαλερίστα και συλλέκτη Αλέξανδρου Ιόλα, αλλά και της Niki de Saint Phalle της ίδιας. Είναι ένα μεγάλο προνόμιο που διαθέτει το MOMUS, η Θεσσαλονίκη, αλλά και η Ελλάδα, ειδικά αν λάβει κανείς υπόψη του το γεγονός ότι στην Ελλάδα δεν είναι εύκολο να βρει κανείς έργα της συγκεκριμένης καλλιτέχνιδας. Για μένα, ως καλλιτεχνική διευθύντρια του μόνου ελληνικού μουσείου που διαθέτει έργα της στη μόνιμη συλλογή του, ήταν εξαιρετικά σημαντικό να οργανώσουμε τη συγκεκριμένη έκθεση.
Τι θα θέλατε να αναδειχθεί μέσα από την επιμελητική σας ματιά;
Θ.Μ: Στόχος της έκθεσης είναι να αποδώσει με ευάριθμα έργα το πλαίσιο της ζωής και του έργου της Niki, που έτσι κι αλλιώς ήταν απόλυτα συνυφασμένα. Το έργο της, όσο εύκολα μοιάζει ερμηνεύσιμο, τόσο μένει να αποκωδικοποιήσουμε το πολιτικό, αντικαθολικιστικό και φεμινιστικό περιεχόμενό του. Θα αισθανόμουν χαρά αν τα στοιχεία αυτά κατορθώνει να τα αντιληφθεί το κοινό της έκθεσης, που ήδη έχει υποδεχτεί εξαιρετικά το εγχείρημα.
Η έκθεση "Niki de Saint Phalle - Από τις σκοποβολές στην ελευθερία" θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου 2026
MOMus - Μουσείο Άλεξ Μυλωνά (Πλατεία Αγίων Ασωμάτων 5, Θησείο)
