Η πολυτάραχη ζωή της Μαργαρίτας Παπανδρέου -Η γυναίκα που στάθηκε στο πλευρό του Ανδρέα Παπανδρέου για 38 χρόνια
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, δεύτερη σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου, ιδρύτρια της Ένωσης Γυναικών Ελλάδος, με ενεργή δράση σε γυναικεία ζητήματα και θέματα ειρήνης, πέθανε σήμερα σε ηλικία 103 ετών.
Ακτιβίστρια, συγγραφέας και αρθρογράφος, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν μια από τις πιο εμβληματικές γυναικείες παρουσίες στη μεταπολεμική και κυρίως μεταπολιτευτική Ελλάδα.
Η ζωή αυτή της κοπέλας από το Σικάγο,που έγινε η σύζυγος ενός κορυφαίου πολιτικού και Πρώτη Κυρία της Ελλάδας, ήταν γεμάτη ανατροπές και αντιφάσεις. Κι όμως παρά τις επικρίσεις, αλλά και τις προσωπικές της απογοητεύσεις, εκείνη κατάφερε να διαμορφώσει τη δική της πορεία στον ελληνικό πολιτικό χώρο.
Ποια ήταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου
Η Μαργαρίτα Τσαντ-Παπανδρέου γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόις των ΗΠΑ. Καταγόταν από φτωχή οικογένεια και ήταν η μεγαλύτερη από τις πέντε κόρες ενός πεζοναύτη. Ως νέα, έκανε πολλές δουλειές του «ποδαριού» -σερβιτόρα, μπέιμπι σίτερ, βοηθός νοσοκόμας -προκειμένου να ολοκληρώσει τις σπουδές δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα.
Με τον Ανδρέα Παπανδρέου γνωρίστηκαν στον προθάλαμο ενός οδοντιατρείου που διατηρούσε ένας Ελληνοκύπριος στη Μινεσότα. «Ο άντρας που καθόταν απέναντί μου φαινόταν ξένος. Αποφάσισα να του κάνω μια ερώτηση: “Μήπως ξέρετε γαλλικά;”. Η απάντησή του ήταν ένα ευγενικό και εγκάρδιο “Ναι”, ενώ σηκώθηκε από τη θέση του και κάθισε δίπλα μου και με ευκολία μου είπε τη γαλλική πρόταση που χρειαζόμουν», σημειώνει για την πρώτη τους συνάντηση.
Ο Παπανδρέου ήταν τότε ακόμα παντρεμένος με τη Χριστίνα Ρασσιά, όπως κι εκείνη άλλωστε. Οι δυο τους τελικά θα ξανασυναντηθούν τρία αργότερα. Ο έρωτας τους πια ήταν αδύνατον να κρυφτεί. Αφού πήραν και οι δυο διαζύγιο από τους πρώτους τους γάμους, παντρεύτηκαν στις 30 Αυγούστου 1951 στο Ρίνο της Νεβάδα και απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, η Μαργαρίτα κινητοποιήθηκε για να εξασφαλίσει την αποφυλάκισή του Ανδρέα Παπανδρέου, ακολουθώντας τον αργότερα στη Στοκχόλμη και το Τορόντο.
Η σχέση τους πέρασε πολλές κρίσεις, κυρίως λόγω εξωσυζυγικών σχέσεων του Ανδρέα Παπανδρέου. Τελικά, συμφώνησε να του παραχωρήσει διαζύγιο για να παντρευτεί τη Δήμητρα Λιάνη.
Μετά από τον χωρισμό τους και μέχρι το θάνατό του, η Μαργαρίτα και ο Ανδρέας δεν θα βρεθούν παρά στη βάπτιση της εγγονής τους, κόρης του γιου τους Γιώργου, τον Απρίλιο του 1991. «Καθώς περίμενα να ξεκινήσει η λειτουργία, ένιωθα την παρουσία του Ανδρέα κοντά μου. Δεν είχα καθόλου αισθήματα αγανάκτησης ή εχθρότητας. Εξακολουθούσα να νιώθω ένα ισχυρό δέσιμο με εκείνον», εξομολογείται η Μαργαρίτα στο βιβλίο της, περιγράφοντας εκείνη τη μέρα.
Ο αιώνας της Μαργαρίτας
Η ζωή της Μαργαρίτας Παπανδρέου, που συχνά αναφέρεται ως «ο αιώνας της Μαργαρίτας», μπορεί να εκληφθεί ως μια εξαιρετική συνύπαρξη δύο θεμελιωδών αξιών: του έρωτα και της εξουσίας, δύο πυλώνες που διαμόρφωσαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινήθηκε και υπηρέτησε.
Η ίδια τοποθετεί αυτά τα δύο στοιχεία στο επίκεντρο της αυτοβιογραφίας της, αποκαλώντας το έργο της «Έρωτας και Εξουσία». Αυτά τα δύο θεμελιώδη σημεία αναφοράς της ζωής της- το πάθος και η πολιτική εξουσία- καθόρισαν την πορεία και τις αποφάσεις της, που άλλοτε την εκτόξευαν στην κορυφή και άλλοτε την οδηγούσαν σε τραγικές αποτυχίες και διαψεύσεις.
Παρά τις πολλές αντιφάσεις και τις διαρκείς αμφισβητήσεις που υπήρχαν γύρω από το πρόσωπό της, το ερώτημα παραμένει: είχε η Μαργαρίτα Παπανδρέου πραγματικά έρωτα για την εξουσία, όπως κάποιοι την κατηγόρησαν επανειλημμένα; Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση ίσως μας βοηθήσει να κατανοήσουμε βαθύτερα ποια είναι η πραγματική φύση της.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, παρά τις αναρίθμητες επικρίσεις και αποδοκιμασίες που δέχτηκε κατά τη διάρκεια της ζωής της, ήταν μια γυναίκα που πάλευε να γίνει αποδεκτή από την κοινωνία και τους ανθρώπους γύρω της. Ιδίως στη δεκαετία του 1980, μια περίοδο γεμάτη πολιτικές και κοινωνικές ανατροπές, η παρουσία της ως σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου και ως δημόσιο πρόσωπο προκαλούσε σύγχυση και παρεξηγήσεις. Μια Αμερικανίδα με αστική καταγωγή, που όμως διαδήλωνε για τα δικαιώματα των γυναικών , ήταν δύσκολο να ενταχθεί στην ελληνική κοινωνία, η οποία εκείνη την εποχή δεν είχε ακόμα αποδεχτεί πλήρως τη φεμινιστική κίνηση και την αλλαγή των ρόλων των φύλων.
Η πολιτική ιδεολογία της Μαργαρίτας Παπανδρέου προκαλούσε επίσης αντικρουόμενα συναισθήματα. Ο σοσιαλισμός που υπερασπιζόταν είχε σαφείς ρίζες στο αμερικανικό ανθρωπιστικό κίνημα, ενώ η ελληνική εκδοχή του, που εκφραζόταν από το ΠΑΣΟΚ, ήταν εξαιρετικά διαφοροποιημένη. Επιπλέον, οι πολιτικές της ιδέες είχαν ρομαντικά και ανθρωπιστικά χαρακτηριστικά, που για την ελληνική πολιτική σκηνή της εποχής φάνταζαν ξένες και άγνωστες.
Παρά όμως τις δυσκολίες να ενταχθεί πλήρως στον ελληνικό πολιτικό χώρο, η Μαργαρίτα προσπάθησε πάντα να διατηρήσει την προσωπική της ταυτότητα, να καταρρίψει τα στερεότυπα και να υπερασπιστεί όσα πίστευε.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου είχε καταλυτική συμβολή στην προώθηση των δικαιωμάτων των γυναικών στην Ελλάδα, παίζοντας βασικό ρόλο στην ψήφιση νόμων που ενίσχυσαν την κοινωνική και νομική θέση των γυναικών, όπως η κατάργηση της προίκας (1982), η νομιμοποίηση των εκτρώσεων (1986), η καθιέρωση του πολιτικού γάμου (1982 )και η εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων στις κηδεμονίες των παιδιών. Άλλωστε, εκτός από την πολιτική της δράση, ίδρυσε και ηγήθηκε της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας για οκτώ χρόνια.
Αξιοσημείωτο είναι το περιστατικό του 1986, όταν η Μαργαρίτα, βαριά πληγωμένη από την προσωπική προδοσία του συζύγου της Ανδρέα Παπανδρέου με τη Δήμητρα Λιάνη, αποφάσισε να περάσει τα Χριστούγεννα στη Ρόδο με φίλες της, απομονωμένη. Τα μέσα ενημέρωσης αντί να ασχοληθούν με τα συναισθηματικά και προσωπικά κίνητρα αυτής της απόφασης, κατασκεύασαν σενάρια που την παρουσίαζαν ως μια γυναίκα εξουσίας, που ήθελε να πάρει τον έλεγχο των πολιτικών εξελίξεων. Ακόμα όμως και σε αυτές τις στιγμές, όταν η Μαργαρίτα πάλευε με τις προσωπικές της απογοητεύσεις, η δημόσια αντίληψη για εκείνη συνέχιζε να επικεντρώνεται στο δίπολο του έρωτα και της εξουσίας.
Η ίδια ποτέ δεν αποσύρθηκε από την πρόκληση να αναδείξει την προσωπική της ταυτότητα πέρα από τα στερεότυπα του ρόλου της συζύγου του Ανδρέα Παπανδρέου, ή της «Πρώτης Κυρίας». Από τη στιγμή που τον γνώρισε το 1948, μέχρι την τελευταία της πνοή, η Μαργαρίτα έδωσε μάχες για να υπερβεί τον ετεροκαθορισμό που της επιβλήθηκε από την κοινωνία. Ήταν πάντα ένα πρόσωπο που προσπαθούσε να φωνάξει σε όλους ότι η ίδια είχε τη δική της αξία.
Ήταν εκείνη που πίστεψε και έπεισε τον Ανδρέα Παπανδρέου ότι το μέλλον του ήταν να ηγηθεί της Ελλάδας και να κυβερνήσει τη χώρα, και εκείνη που ήθελε να δει τα παιδιά της να ακολουθούν τα βήματα του πατέρα τους και του παππού τους στην πολιτική ζωή.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν υπήρξε ποτέ ένας άνθρωπος, που αναζητούσε εξουσία για το δικο της συμφέρον. Αντιθέτως, το όραμά της για την εξουσία ήταν πάντα συνδεδεμένο με την ανάγκη για αλλαγή και προοδευτικότητα. Αγωνίστηκε για τη χειραφέτηση των γυναικών στην Ελλάδα, ιδρύοντας την Ένωση Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ). και υπήρξε η κινητήριος δύναμη για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων, έναν από τους πιο προοδευτικούς αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών της εποχής.
Παρά την αδιάκοπη κριτική που δέχτηκε, η Μαργαρίτα Παπανδρέου παρέμεινε πάντα πιστή στις αξίες της και στις ιδέες της, παλεύοντας σθεναρά για τη θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία.
