Schiaparelli στο V&A: Η μόδα γίνεται τέχνη σε ένα εκρηκτικό σύμπαν φαντασίας
Η εκκεντρική ματιά της επαναστατικής Ιταλίδας σχεδιάστριας ζωντανεύει μέσα από διακόσια και πλέον πολύτιμα αντικείμενα, ανατρέχοντας σε μια πορεία εκατό χρόνων από την ίδρυση του Οίκου Schiaparelli μέχρι και την καλλιτεχνική διεύθυνση του Daniel Roseberry σήμερα.
Το φημισμένο φόρεμα «Αστακός» του 1937, τα ψευδαισθησιακά της πλεκτά, η χρυσοκέντητη βελούδινη μαύρη κάπα “O Απόλλων των Βερσαλλιών” από τη ζωδιακή της συλλογή…Κι ύστερα οι γοργόνες και τα μεταξένια καρότα, τα φιστίκια με το κέλυφός και οι επιχρυσωμένες προβοσκίδες ελεφάντων για κουμπιά... Καθετί στη νέα ανοιξιάτικη έκθεση του Μουσείου Victoria & Albert, από τις δημιουργίες και τα αξεσουάρ μέχρι τα αρώματα και τους πίνακες ζωγραφικής σε ωθεί σε μια θαυμαστή βουτιά στη χώρα των θαυμάτων της Schiaparelli, εκεί όπου το παράδοξο και το αμφιλεγόμενο είναι ο κανόνας για μια μόδα συναρπαστική.
Η Schiaparelli, την οποία η Coco Chanel αποκαλούσε υποτιμητικά ως «εκείνη η καλλιτέχνης που σχεδιάζει και ρούχα» αναζητούσε πάντα το ευφυές πνεύμα και όχι τη διακοσμητική διάσταση στα ρούχα της. Η ίδια η Schiaparelli στην αυτοβιογραφία της του 1954 με τίτλο “Shocking Life” είχε πει: «Σε δύσκολους καιρούς, η μόδα γίνεται εξωφρενική». Για τη διορατική δημιουργό, η μόδα ήταν πάνω απ’ όλα μια μορφή αντίστασης. Μια ευκαιρία να αντιταχθείς στις συμβάσεις, αλλά και στους σκοτεινούς καιρούς, ιδιαίτερα της προπολεμικής περιόδου. Σήμερα μέσα από τη συνέχεια του οίκου της, εξακολουθεί να αποτυπώνει το σύγχρονο πνεύμα της εποχής.
Ο σχεδιασμός της έκθεσης
Η έκθεση, μια πολυεπίπεδη εξερεύνηση της πλούσιας κληρονομιάς του οίκου ξεκινά από τις απαρχές του στη δεκαετία του 1920 φτάνοντας στη σύγχρονη, θεατρική του εξέλιξη υπό τη διεύθυνση του Daniel Roseberry, ο οίκος Schiaparelli, καλώντας σε να οραματιστείς την πρόθεση πίσω από τα σχέδια και τους συμβολισμούς.
Οι βασικές θεματικές ενότητες τρεις. Η πρώτη «Σχεδιάζοντας τη Μοντέρνα Γκαρνταρόμπα» (designing the modern wardrobe). Από τα πρώιμα πλεκτά της πρώτης της μπουτίκ, μέχρι τα κοστούμια ημέρας, τις καθηλωτικές βραδινές τουαλέτες και τα κεντημένα σακάκια δείπνου, και ενδιάμεσες πινελιές τα αναπάντεχα αξεσουάρ της, η ενότητα αναδεικνύει το πώς τα σχέδιά της αποτελούσαν πηγή έμπνευσης για κάθε περίσταση.
Οι «Δημιουργικοί Αστερισμοί» (Creative constellations) είναι ένας φόρος τιμής στις καλλιτεχνικές συνεργασίες της και στην πληθώρα ταλαντούχων δημιουργών που υλοποίησαν με τη μαεστρία τους τα πιο εξεζητημένα σχέδια στα αρώματα, στα κοσμήματα και στα κουμπιά της.
Σε μια αποκλειστική παρουσίαση, η ενότητα «Πέρα από το Παρίσι» (Beyond Paris), βασίζεται σε πρωτότυπη έρευνα των επιμελητών, αναδεικνύοντας τα σχέδια της Schiaparelli για το θέατρο και τον κινηματογράφο, καθώς και το παράρτημα του οίκου της στο Λονδίνο, στην οδό Six Upper Grosvenor, μέσα από ενδύματα που δεν έχουν ξαναπαρουσιαστεί και φέρουν την ετικέτα Schiaparelli London.
Ενώ το μεγάλο φινάλε ανοίγει με μια ειδικά σχεδιασμένη τουαλέτα υψηλής ραπτικής που φορέθηκε από την Arianna Grande και σχεδιάστηκε από τον Roseberry, συνυφαίνοντας το παρελθόν και το παρόν του οίκου μόδας. H διαχρονική κληρονομιά και h ατρόμητη φαντασία της σχεδιάστριας, έρχονται σε μια ζωηρή αντιπαραβολή με τα νέα εξίσου υποβλητικά σχέδια του Roseberry, όπως περιγράφει η έτερη επιμελήτρια της ομάδας, Lydia Caston.
Μαγικές λεπτομέρειες από τον χώρο
Στην πρώτη αίθουσα ένα πορτρέτο της με μαύρο κοστούμι και αυστηρά δετά μποτάκια στο στούντιο της στην Place Vendôme του Παρισιού δημιουργεί μια αντίφαση της εικόνας με την τόσο ζωηρή και εξεζητημένη σκέψη της.
Έπειτα, η ατμόσφαιρα θυμίζει ένα αξέχαστο cocktail party παρέα με τους έμπιστους φίλους της Elsa, τον Salvador Dalí τον Jean Cocteau, τη Leonor Fini ή τον Man Ray, μορφές της αβαν-γκαρντ και του σουρεαλισμού, σε ένα πλαίσιο όπου οι πιο τρελές ιδέες παίρνουν σάρκα και οστά. Ο Νταλί θεωρούσε το ατελιέ της ως «την παλλόμενη καρδιά του σουρεαλιστικού Παρισιού». Τα μοντέρνα και μεταμορφικά σχέδια από τον χώρο του ασυνειδήτου και των μύχιων συνειρμών αιχμαλώτιζαν τη φαντασία των καλλιτεχνών του κύκλου της. Μαζί «έφεραν την ασέβεια και τη δημιουργικότητα της μοντέρνας τέχνης στη δημόσια σφαίρα και κατ’ επέκταση στα σχέδιά της και στο σαλόν υψηλής ραπτικής της», όπως μεταφέρει η επιμελήτρια Rosalind McKever.
«Businesswoman το πρωί και μεταμφιεσμένη σε περίεργο λαχανικό ή αρχαιοελληνικό άγαλμα σε κάποιο πάρτι», η Schiaparelli έκανε τρόπο ζωής το παιχνίδι, κατά τον σημερινό της διάδοχο, τον αμερικανό σχεδιαστή Daniel Roseberry.
Όμως, πέρα από μια στρατηγική καθαρού εντυπωσιασμού, πάνω απ’ όλα προβάλλεται η δημιουργική αυτονομία της Schiaparelli ως μιας ανεξάρτητης και χαρισματικής σχεδιάστριας με καλλιτεχνική αντίληψη. Έτσι, πλάι στο έργο τέχνης του Dalí “Lobster Telephone” ή «αφροδισιακό τηλέφωνο» βρίσκουμε τη δημιουργία της Schiaparelli, που μετέφερε τον ίδιο υπαινικτικό ερωτισμό σε μια λευκή τουαλέτα από μεταξωτή οργάντζα έναν χρόνο πριν από τον καλό της φίλο. Και φόρεσε η Wallis Simpson περνώντας στο πάνθεον των πιο πολυφωτογραφημένων εμφανίσεων.
Δίπλα στο περίφημο «skeleton dress» από το 1938, μια ακόμη συνεργασία με τον Dalí, με καπιτονέ πλευρά και σπονδυλική στήλη από βαμβακερή βάτα να προεξέχουν σχεδόν ανατριχιαστικά από το μαύρο κρεπ, εκτίθεται ένα γράμμα του Dalí: «Αγαπητή Elsa, μου αρέσει απίστευτα η ιδέα των οστών στο εξωτερικό», αποδίδοντας για άλλη μία φορά την πρωτογενή ιδέα σε εκείνη. Ένα πορτρέτο της καλλιτέχνιδας Nusch Éluard από τον Picasso προέκυψε,, έμμεσα χάρη στη Schiaparelli. H Éluard φορώντας ρούχα και ένα καπέλο σε σχήμα πετάλου αλόγου της σχεδιάστριας, καθώς έμπαινε στο ατελιέ του, μαγνήτισε τόσο τον ζωγράφο, ώστε εκείνος επέμεινε να αποτυπώσει τη στιγμή αμέσως.
Με σύγχρονους όρους, το γνωστό Napoleon jacket με τους τονισμένους ώμους και τη λεπτή μέση, που κυριαρχεί στις τάσεις σήμερα, είναι ένα ακόμα κομμάτι-φετίχ, με το οποίο πειραματίστηκε ιδιαίτερα η Elsa αποκαλώντας το χαρακτηριστικά ως τη «σιλουέτα του Καρυοθραύστη», με όλες τις δημιουργικές του αναγνώσεις να παρουσιάζονται μέσα στον χώρο.
Η ζωή της shockingElsa
Μιλώντας για τη ζωή της, η ευρηματική σχεδιάστρια που γεννήθηκε το 1890 στη Ρώμη, βρέθηκε στο Λονδίνο στα είκοσι της και έφτασε στο Παρίσι στα τριάντα της, διαζευγμένη και με μια κόρη να μεγαλώσει, οπότε ξεκίνησε την καριέρα της στη μόδα to 1927 με μια σειρά από πουλόβερ με οπτικά τρικ “trompe l’oeil” που υποδήλωναν την ύπαρξη άλλων σχημάτων μέσα τους. Μέσα σε λίγα χρόνια το προσωπικό της ανερχόταν σε τετρακόσια άτομα και η Vogue την χαρακτήριζε με διθυραμβικά σχόλια ως «τη σχεδιάστρια των πιο καθηλωτικών ρούχων του Παρισιού». Εγγονή της, η αιθέρια Marisa Berenson. Αδυναμία της τότε διευθύντριας της αμερικανικής Vogue, Diana Vreeland, μούσα των σχεδιαστών στα ‘60s και ‘70s και πρωταγωνίστρια στην ταινία Barry Lyndon του Stanley Kubrick.
Η Schiap, όπως τη φώναζαν οι φίλοι της, λάτρευε την ευκαιρία να σοκάρει. Το αγαπημένο της χρώμα ήταν το shocking pink και το επέβαλλε ως αναπόσπαστο μέρος της εικόνας του οίκου. Για αρκετό διάστημα, μια ταριχευμένη ροζ πολική αρκούδα εκτίθετο στη βιτρίνα του καταστήματός της. Όταν πέθανε 19 χρόνια μετά τη συνταξιοδότησή της το 1973 σε ηλικία , θάφτηκε ντυμένη στα ροζ.
Η συμβολή του Daniel Roseberry στον Οίκο σήμερα
Παρά τη sui generis περίπτωσή της στη μόδα, η Schiaparelli δεν κατάφερε να διατηρήσει την τόσο αυθεντική αυτοκρατορία της και το 1954 κήρυξε πτώχευση. Ο οίκος της αγοράστηκε αργότερα από τον Diego Della Valle, ιδρυτή της ιταλικής εταιρείας δερμάτινων ειδών Tod’s, και επαναλανσαρίστηκε το 2012. Η, τόσο επιτυχημένη αναβίωση του οίκου της ενενήντα δύο χρόνια μετά οφείλεται Roseberry, που ανέλαβε τα ηνία του το 2019. Το χιούμορ, το γκλάμουρ και ο ερωτισμός στοιχεία τόσο έκδηλα σε όλο το αρχείο του οίκου συνυφαίνονται με τη σχεδιαστική του χειρονομία.
«Το πραγματικά εντυπωσιακό στη δουλειά του Daniel Roseberry είναι ότι αναφέρεται στην ιστορία του Οίκου, αλλά με πολύ ελαφρύ άγγιγμα», είπε η Stanfill. «Το πραγματικά εντυπωσιακό στη δουλειά του είναι ότι δεν δεσμεύεται από το αρχείο, και έτσι μεταφράζει αυτές τις δραματικές σιλουέτες, τους ασυνήθιστους χρωματικούς συνδυασμούς και τις τεχνικές της υψηλής ραπτικής για ένα σύγχρονο κοινό», όπως σχολίασε η υπεύθυνη επιμέλειας της έκθεσης Sonnet Stanfill. Το διακριτικό του twist, ένα μικρό τσίμπημα που σε αφυπνίζει δεν κατακρημνίζεται ποτέ στο κωμικοτραγικό. Η πρόσμιξη τέχνης και μόδας συνεχίζεται έχοντας εκείνη κατά νου. Η ρήξη με την πραγματικότητα που γεννά σκέψη και η αποτύπωση της μόδας μέσα από μια νέα μορφή λειτουργικότητας παραμένουν στον πυρήνα των αξιών του οίκου.
«Υπάρχει πραγματικά ένα πριν και μετά την Elsa Schiaparelli. Αυτό ελπίζω ότι θα κρατήσουν οι άνθρωποι», όπως λέει ο ίδιος ο Roseberry, «Η Elsa είναι μία από τις πέντε μεγάλες couturières που άλλαξαν ουσιαστικά τη μόδα». Το όραμα του Roseberry δεν είναι μόνο να γιορτάσει τη θεμελιώδη συμβολή της Elsa στον οίκο Schiaparelli, αλλά να αναδείξει την ευρύτερη επιρροή της στον κόσμο της μόδας μέσα από την έκθεση.
Στον επίλογο, εκεί όπου το σύγχρονο στρέφεται στο παρελθόν, το νεότερο κοινό της γενιάς του TikTok θα αναγνωρίσει τις viral red carpet δημιουργίες του Roseberry, όπως το μαύρο φόρεμα της Bella Hadid στις Κάννες το 2021, με το χρυσό περιδέραιο με τις διακλαδώσεις σε σχήμα πνευμόνων που κάλυπτε το σχεδόν γυμνό μπούστο, αλλά και το «ρομπότ-μωρό» φτιαγμένο από παλιές συσκευές κινητών τηλεφώνων και θραύσματα πλακετών, που πρωταγωνίστησε σε πασαρέλα του 2024. Το βραδινό παλτό του 1937 από τη συλλογή του V&A με το κέντημα του Jean Cocteau με τα τριαντάφυλλα και τα δύο πρόσωπα που φιλιούνται, βρίσκει επίσης τη σύγχρονη ανάγνωσή του. Ένα σύνολο από τη συλλογή του Roseberry για το Φθινόπωρο/Χειμώνα 2021 με τα ίδια πλισέ τριαντάφυλλα σε πλήρη άνθιση στα γεμάτα όγκο μανίκια του, μας δείχνει πώς και τα δύο σχέδια φαντάζουν το ίδιο “larger than imagination” και επίκαιρα.
«Η Elsa Schiaparelli έντυνε γυναίκες τολμηρές, αντισυμβατικές, που δεν φοβούνταν να ξεχωρίσουν στο πλήθος», όπως υπογράμμισε η επιμελήτρια Stanfill. «Ελπίζω οι επισκέπτες να εμπνευστούν από τα σχεδιαστικά της αινίγματα, τη χρήση του χρώματος, των υφών και των κεντημάτων, αλλά και από τη συνεργασία της με τους καλλιτέχνες». Και σίγουρα τα ερεθίσματα μιας φαντασίας χωρίς δεσμά δεν μπορεί παρά να εμπνέει στο διηνεκές.
Η έκθεση Schiaparelli: Fashion Becomes Art θα διαρκέσει έως και τις 8 Νοεμβρίου
