Συνυφάνσεις στις Κάμπονες: Ένας ελαιώνας στη Νάξο γίνεται τόπος συνάντησης της μνήμης και της τέχνης
Στη Νάξο, ανάμεσα σε υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα, το οικογενειακό κτήμα της Μαρίας Πολυκρέτη φιλοξενεί πέντε καλλιτέχνιδες, οι οποίες εμπνέονται από την ελιά και δημιουργούν έργα με σεβασμό στην παράδοση, την τέχνη και την ιστορία του τόπου, στο πλαίσιο της έκθεσης «Nurturing Mechanisms: Συνυφάνσεις στις Κάμπονες».
Ένα νυφικό ζακέτο του 19ου αιώνα και η ανάγνωσή του από επτά καλλιτέχνιδες στο σήμερα τον περασμένο Φεβρουάριο, ήταν η αφορμή για να γνωρίσω τη Μαρία Πολυκρέτη, Πρόεδρο του πολιτιστικού φορέα Πολυκρίτη-Νάξος, ανακαλύπτοντας το νησί ως αφετηρία και όχι ως παρελκόμενο για τη σύγχρονη τέχνη. Η αξία της κλωστοϋφαντικής παράδοσης δεν έμεινε εκεί, με τα εργαστήρια στα πλαίσια της έκθεσης «Rewoven: Η μνήμη υφαίνεται ξανά» να ακολουθούν, μεταφέροντας εκ νέου τη γνώση στην καθημερινή ζωή.
Και τώρα η έννοια του να συνυφαίνεις εικόνες, αναφορές, ακούσματα και να τα ενώνεις σε ένα ζωντανό οικοσύστημα, όπου η παράδοση της αγροτικής καλλιέργειας, η ιδιομορφία του τοπίου και το νοιάξιμο των ανθρώπων του γίνεται το δημιουργικό κάλεσμα που υπερβαίνει τον χρόνο, είναι η συνέχεια. Σε έναν ελαιώνα εν ενεργεία, με μία σπάνια ενέργεια μύησης…
Για την επιμελήτρια της έκθεσης, Σεβαστιάνα Κωνστάκη το όνειρο να φυτέψει τις δικές της ελιές στην ιδιαίτερη πατρίδα της τη Ρόδο ήρθε κοντά, απρόσμενα με έναν άλλο τρόπο. Η ιδέα της Μαρίας να προσεγγίσει τον ιστορικό ελαιώνα της οικογένειάς της, μέσα από την τέχνη έγινε η ιδανική συνθήκη. Η έκθεση, όπως εξηγεί δεν θα μπορούσε να υπάρξει πουθενά αλλού, «στον λευκό τοίχο μιας γκαλερί», χωρίς τις ίδιες ελιές ως οδηγό και πρώτη ύλη.
Ο ελαιώνας, που κάποτε ήταν φέουδο των Ενετών και μέσα του διασώζει ακόμα ελαιοτριβείο του 16ου αιώνα, πέρασε στον προπάππο της Μαρίας, Νικόλαο το 1901. Στα παλιά ενετικά αρχεία αποκαλούνταν «το πιο εύφορο κτήμα της Νάξου». Εκεί, που και η ίδια όταν την ρωτούσαν μικρή πού θέλει να ζήσει όταν μεγαλώσει, απαντούσε στις Καμπόνες, περιτριγυρισμένη από ελιές που φτάνουν έως και τα δυόμιση χιλιάδες χρόνια. Ως τέταρτη γενιά των συνεχιστών του ελαιώνα φέρει κάτι από αυτή τη διαγενεακή έγνοια για το μετά. Και μέσα από την τέχνη νιώθει πώς βρήκε έναν σπουδαίο τρόπο, ώστε ο ελαιώνας «να έχει θέση και νόημα στο παρόν».
Μια ψηλάφηση που καθοδηγεί
Οι πέντε καλλιτέχνιδες, Φοίβη Γιαννίση, Ειρήνη Γκόνου, Σεβαστιάνα Κωνστάκη, Mariandrie και Κατερίνα Νάκου περπάτησαν μέσα του στην αρχή του θέρους, τον Ιούνιο, ανακαλύπτοντας, σχεδόν, διαισθητικά το ειδικό βάρος κάθε ελιάς, το παιχνίδι του φωτός και της σκιάς μέχρι το ηλιοβασίλεμα, ανάμεσα στα δέντρα, επιλέγοντας η καθεμία το δικό της για να «κατοικήσει στον χώρο», εκείνο που διέγειρε το προσωπικό αισθητήριο. Μαζί «έστησαν» το δικό τους παζλ στο φυσικό τοπίο», όπως μοιράζεται η Σεβαστιάνα. Με την πρώτη αίσθηση να γίνεται ατέρμονες δοκιμές και έρευνα, παύσεις, άλματα πίστης και συζητήσεις, εκκινώντας μια «τεράστια χορογραφία», έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι καθεμία επέστρεψε στην ενστικτώδη πρώτη της επιλογή, το δέντρο που είχε ορίσει στην αρχή αυτής της «συνάντησης».
Η γοητεία της παρατήρησης, μέσα από τη ματιά τους, τόσο μακροσκοπικά όσο και μικροσκοπικά ανοίγει νέες δυνατότητες ερμηνείας. Για τη Μαριάντρη η μορφολογία κάθε ελιάς, με τη διαφορετικότητά της, τους στρογγυλεμένους όγκους, την κάθετη φόρμα σαν ένα ρυάκι νερού ή το σχήμα όμοιο με μια συστάδα κυψέλης λειτούργησε ως αλληγορία για την ίδια την κοινωνία. Για το πώς ενώ όλοι «έχουμε γεννηθεί και συνυπάρχουμε στην ίδια χώρα, στον ίδιο χώρο, εξελισσόμαστε πολύ διαφορετικά».
Καθεμία φέρει τη δική της πτυχή, τροφοδοτώντας με νέα δύναμη τον χώρο. Η Φοίβη Γιαννίση προσεγγίζει το άυλο του λόγου, ως ύφανση κεντώντας το δικό της κολάζ από αφήγηση, λογοτεχνία και ποίηση. Η Ειρήνη Γκόνου με καταγωγή από το νησί έχει μια προσωπική εμπλοκή με την ύφανση και τον σχηματισμό των ινών, εκτρέφοντας, άλλωστε, η ίδια μεταξοσκώληκες. Η Κατερίνα Νάκου πιάνει ξανά το νήμα της ιστορίας, δίνοντας νέα πνοή σε τεχνογνωσία αιώνων, η Μαριάντρη επεξεργάζεται το υφαντό εννοιολογικά εμπεριέχοντας το ίδιο το δέντρο στο έργο της, ενώ η Σεβαστιάνα Κωνστάκη πλάθει τις δικές της «Νηματογραφίες», τοπία φανταστικά με το νήμα.
Ρωτώντας πώς προέκυψε ο όρος «συνυφάνσεις» στον τίτλο της έκθεσης η Σεβαστιάνα μου εξηγεί ότι λειτουργεί σε πολλά επίπεδα. Στο κομμάτι της ιστορίας του νησιού, της παράδοσης, των τεχνικών και της αγροτικής παραγωγής από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Στα ενδότερα, στη μνήμη του ίδιου του κτήματος. Η έκθεση εσωκλείει μέσα της δύο χρόνους «τον πολύ μεγάλο χρόνο του ίδιου του τόπου και των δέντρων του και τον νεότερο, οικογενειακό χρόνο των τελευταίων 125 χρόνων», όπως μοιράζεται η Μαρία. Κι έπειτα στο πώς οι καλλιτέχνιδες έχουν κοινό σημείο την ενασχόληση με την ύφανση ατομικά αλλά και συλλογικά στο πώς συνυφαίνονται τα αποτελέσματα των αναζητήσεών τους, μέσα από τα έργα τους. Για τη Μαρία, η αγγλική φράση “Nurturing Mechanisms” είναι εξίσου θεμελιώδης καθώς «φέρνει στο κέντρο την έννοια της φροντίδας. Τη φροντίδα όχι ως μονόδρομη σχέση, αλλά ως μια αμφίδρομη διαδικασία: πώς φροντίζουμε εμείς έναν τόπο και πώς, με έναν διαφορετικό τρόπο, ο τόπος φροντίζει και διαμορφώνει εμάς».
Όσο για αυτό το αίσθημα που θα ήθελε η επιμελήτρια να μείνει στους επισκέπτες αντικρίζοντας τα έργα; Μια αφύπνιση, όπως ο αέρας και οι αχτίδες του ήλιου, που σε χτυπούν στο πρόσωπο, θυμίζοντάς σου πως είσαι ζωντανός. Και μαζί μια εμβύθιση και μια ανάδυση αναζωογονητική στον κόσμο της τέχνης που δεν μπορεί παρά να γεννά ερωτήματα. Τη βουτιά στο στοιχείο της δημιουργίας και στον «νησιωτικό πυρήνα της Νάξου».
Έργα με σεβασμό και σημασία για το μέλλον
Μέσα στον ελαιώνα κρατώ μία φράση από την πολυφωνική αφήγηση του έργου της Φοίβης Γιαννίση, Τέμενος, 2026: «είναι το πλαίσιο που κάνει την ομορφιά; Όχι, είναι η σχέση του μεταξύ».
Κι εδώ έχει σημασία γιατί η συνεργατικότητα των ανθρώπων που δούλευαν τη γη με τα χέρια τους για να παραμένει γόνιμη, όμορφη δίνει τη σκυτάλη στις πέντε καλλιτέχνιδες που, με το νήμα και τον λόγο κάνουν τον ελαιώνα έναν όμορφο τόπο υποδοχής.
Το Τέμενος, ένα χαραγμένο παραλληλόγραμμο στο χώμα, που οριοθετεί, συμβολίζει τον ιερό χώρο. Τοποθετημένο υπό γωνία, όπως εισέρχοντας στην Ακρόπολη βλέπει κανείς τη γωνία του Παρθενώνα. Μιλά για «ελιές, πιστές σαν τις γυναίκες, δουλεμένες, λίγο πικρές, λίγο αλμυρές», κλείνοντας στον καρπό τους το μυστικό της ίδιας της ζωής και της μνήμης της Μεσογείου.
Με την «Ανάσα της Ελιάς, 2026», η Ειρήνη Γκόνου δημιουργεί ένα έργο-τελετουργίας σαν προσευχή για όσους μόχθησαν στο παρελθόν για αυτά τα δέντρα, αιχμαλωτίζοντας μαζί τις αντηχήσεις της ψυχής της ίδιας της ελιάς. Το πλέγμα από βαμβάκι, βαμμένο με φύλλα ελιάς έχει κάτι από το σώμα και το πνεύμα της, θυμίζοντάς μας ότι το δέντρο είναι ζωντανός οργανισμός με τη δική του διαδρομή στον χρόνο. Τα τρία ιδιόφωνα που κυκλώνουν τον κορμό με τα δικά τους ευαίσθητα νήματα, πιάνουν λεπταίσθητα τον παλμό της, την ανάσα της.
Με το «Exoskeleton Tales in a Grove, 2026», η Σεβαστιάνα Κωνστάκη έρχεται να ακουμπήσει πέντε γλυπτά-«εξωσκελετούς» από γύψο, νήμα και χρυσό, που αγκαλιάζουν σαν κόσμημα τον κορμό της ελιάς, θυμίζοντας μαζί «θραύσματα» ναξιώτικου μαρμάρου με τη λευκότητά τους και το πολύτιμο λάδι, τον «χρυσό της γης» και το φως του ηλιοβασιλέματος, με τις χρυσές τους λεπτομέρειες. Η ανάγλυφη επιφάνειά τους αποτυπώνει τον ίδιο των κορμό των δέντρων, στερεοποιώντας στον χρόνο τη μορφή τους, με τα σπειροειδή σχήματα να προσομοιάζουν σε ριπές του ανέμου στις υδάτινες επιφάνειες ή τις μη γραμμικές κινήσεις μιας ανθρώπινης περιπλάνησης σε ένα τοπίο. Το δουλεμένο νήμα φέρει την ιστορία των παραδοσιακών ενδυμάτων, ανακαλώντας το πιρπιρί και τα γιλέκα με τα χρυσά τους κορδόνια και σιρίτια. Τα γλυπτά, σαν εγκολπώματα που ορθώνονται οργανικά από τον κορμό της ελιάς, φέρουν την έννοια της σύνδεσης, της πλέξης ανάμεσα σε ένα σώμα και τη γεωγραφία που το περιβάλλει.
Λεπτομέρεια από το έργο της Μαριάντρη, «To nurture is to set free, 2026»
«To nurture is to set free, 2026» της Μαριάντρη μοιάζει να μετρά το πέρασμα του χρόνου, την αντοχή αλλά και την εξέλιξη της γυναικείας διαδρομής, όπως θηλυκού γένους είναι και η ελιά που υπάρχει, μας θρέφει και μας φροντίζει. Συνδέει την ανθεκτικότητα της ελιάς, με το νήμα και την υφαντική τέχνη, με τις γυναίκες που κάποτε δούλεψαν εκεί για τα όνειρα και την επιβίωσή τους. Εντάσσει το ίδιο της το σώμα στην ύφανση του έργου της δουλεύοντας με τους καρπούς της και τον κορμό αντί για βελόνες πλεκτικής, υφαίνοντας ένα δεύτερο δέρμα, το οποίο σαν ιστός από βιώσιμο, βαμβακερό νήμα τυλίγεται προστατευτικά γύρω από τους βραχίονες του δέντρου.
Η Κατερίνα Νάκου με την την «Ελαία, 2026», ένα χειροποίητο υφαντικό έργο από μαλλί, μετάξι, λινό, μεταλλοκλωστές και χρυσοκλωστή αναζητά τη σύνδεση της τεχνικής με το βαθύτερο εννοιολογικό υπόβαθρο της έκθεσης, επιλέγοντας τη συνύπαρξη διαφορετικών μέσων στο έργο της. Η «Ελαία» μία υφαντική προέκταση της ελιάς συμβολίζει την επιστροφή στο τοπίο που τη γέννησε, για να επανενσωματωθεί εκεί με μια άλλη μορφή. Εκκινώντας από μία φωτογραφική καταγραφή, προκύπτει η αναδόμηση της υπόστασής της.
Το έργο της Κατερίνας Νάκου, «Ελαία, 2026»
Το έργο της Ειρήνης Γκόνου, «Η Ανάσα της Ελιάς, 2026»
Η αλληλεπίδραση, οι διαφορετικές δυνάμεις που συνυπάρχουν στο φυσικό τοπίο και συνεργάζονται για την ευημερία του, της έφερε στο νου μία ιστορική τεχνική από το Βυζάντιο, παραλλαγή του samitum (εξάμιτου), γνωστή ως proto-lampas. Μια τεχνική που τότε σηματοδότησε την ανάγκη των ανθρώπων να εξελιχθούν, δημιουργώντας νέες σύνθετες εικονογραφικές δομές, μέσα από τη συνεργασία. Το υφαντό με τα χρώματα της γης και το λινάρι, που παραπέμπει στα σακιά που μάζευαν τις ελιές αλλά και τα μεταλλονήματα που λάμπουν καθώς πλησιάζει το ηλιοβασίλεμα, είναι ο δικός της φόρος τιμής στον ελαιώνα.
Μέσα από μία έκθεση εικαστικών έργων, οι ελιές, εκείνοι οι άλλοι φρουροί της ιστορίας, γίνονται γλυπτά, υφαντά, γλώσσα αγάπης. Και φέρνουν στο νου ένα ποίημα του Κώστα Δ. Υφαντή, το Τηλαυγές. «Υπάρχει ακόμα ο κάμπος, η θάλασσα, τα ωραία χέρια σου, το αργυρό φύλλο της ελιάς, ο ροζιασμένος γέρικος κορμός, η αρχαία ρίζα». Που κλείνει στη φράση «δεν στερεύει το όνειρο». Και στη Νάξο το όνειρο των παλιών για τον τόπο που αγάπησαν και μόχθησαν, δεν στερεύει.
Η έκθεση NurturingMechanisms: Συνυφάνσεις στις Καμπόνες θα διαρκέσει έως και τις 19 Σεπτεμβρίου 2026.
Ιστορικός Ελαιώνας Καμπόνες, Νάξος
