Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας: Τι θα άλλαζε η ψυχίατρος Χρυσή Γιαννουλάκη στον τρόπο που χρησιμοποιούμε τα social media
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας στις 10 Οκτωβρίου, η ψυχίατρος-ψυχαναλύτρια Χρυσή Γιαννουλάκη μιλά για το πώς αλλάζουν τα social media στον τρόπο που βιώνουμε τον εαυτό μας.
Τι συμβαίνει όταν το κινητό γίνεται προέκταση του σώματός μας; Και πόσο μένει ίδιος ο άνθρωπος που το κρατά; Με το κινητό να είναι το πρώτο πράγμα που αγγίζουμε το πρωί και το τελευταίο που αφήνουμε το βράδυ, τα social media εισβάλλουν στην καθημερινότητά μας κατά τρόπο συχνά ανεξέλεγκτο.
Η Χρυσή Γιαννουλάκη επισημαίνει ότι αυτό είναι το πιο ουσιώδες: «Η τεχνολογία έχει αλλάξει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε οι άνθρωποι μεταξύ μας, όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τα αντικείμενά μας, ιδιαίτερα με τις ηλεκτρονικές συσκευές μας -που αποτελούν όλο και περισσότερο μια προέκταση του σώματός μας -αλλά έχει αλλάξει και την αίσθηση του εαυτού μας, την ταυτότητά μας», λέει.
Πώς μας επηρεάζει η διαρκής έκθεση στα social media
Η συζήτηση για την ψυχική υγεία και τα social media συνήθως ξεκινά από τον χρόνο που περνάμε μπροστά στην οθόνη. Η ψυχίατρος-ψυχαναλύτρια ξεκινά από κάτι βαθύτερο, από το πώς βιώνουμε τον εαυτό μας και αν νιώθουμε ότι παραμένουμε οι ίδιοι άνθρωποι μέσα στον χρόνο.
«Η ταυτότητα, στο επίπεδο του υποκειμένου που ενδιαφέρει την ψυχανάλυση, είναι μια βίωση εσωτερικής συνέχειας στις αναπόφευκτες αλλαγές του βίου». Με απλά λόγια, ζούμε διαρκώς αλλαγές, από την ηλικία ως τις σχέσεις και τις απώλειες, και η ψυχική υγεία έχει να κάνει με το αν, παρ' όλα αυτά, νιώθουμε ότι εξακολουθούμε να είμαστε ο ίδιος άνθρωπος.
Γι' αυτό και, όπως λέει, «η επιθυμία για αλλαγή αλλά και η αντίσταση σε αυτήν, η επιθυμία για την παραμονή στην προτέρα κατάσταση και η νοσταλγία που δημιουργεί η μετακίνηση αποτελούν σημαντικούς τομείς εργασίας για τον ψυχαναλυτή, στενά συνδεόμενοι με την ψυχική υγεία ή την απουσία της».
«Έτσι κι αλλιώς, πάντα ο άνθρωπος χρησιμοποιεί την επιστήμη και την τεχνολογία για να αγωνιστεί ενάντια στους περιορισμούς που του επιβάλλει η πραγματικότητα, οδηγούμενος από τη δυσφορία του μέσα στον πολιτισμό και από τη δίψα του για το επέκεινα», σημειώνει. Με αυτή την οπτική, το ερώτημα αν πρέπει να τα εγκαταλείψουμε χάνει το νόημά του. Η απάντησή της είναι κατηγορηματική: «Μα δεν υπάρχει περίπτωση να τα εγκαταλείψουμε. Η τεχνολογία ήρθε για να μείνει».
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι γιατί χρειαζόμαστε τόσο πολύ τα κοινωνικά δίκτυα και την τεχνολογία. Η κ. Γιαννουλάκη βλέπει εδώ τον πυρήνα του ζητήματος: «Καταφεύγουμε σε αυτήν κάθε φορά που θέλουμε να παρακάμψουμε την επίπονη ψυχική εργασία που απαιτεί το πένθος μιας απώλειας, δηλαδή με την ψυχική εργασία που απαιτεί η αναγνώριση της πραγματικότητας».
Και οι απώλειες δεν σταματούν να έρχονται: «Και είμαστε συνεχώς αντιμέτωποι με απώλειες. Χάνουμε αγαπημένους ανθρώπους, χάνουμε τον παιδικό ή τον νεότερο εαυτό μας, μεταναστεύουμε σε άλλη χώρα, χάνουμε τον κόσμο όπως τον γνωρίσαμε μέσα από συνεχείς καταστροφές: πόλεμοι, κλιματική αλλαγή, πανδημία», λέει.
Πότε χτυπά το «καμπανάκι» του κινδύνου
Υπάρχει όμως ένα όριο, και η ειδικός το περιγράφει με ακρίβεια: «Φυσικά, εάν κάποιος αιχμαλωτισθεί από τον εικονικό κόσμο και δεν θέλει να βγει από αυτόν όπως συμβαίνει σε ένα επεισόδιο αποπραγματοποίησης ή αποπροσωποποίησης και πολύ περισσότερο σε μια ψυχωτική νόσο, τότε αλλοιώνεται η σχέση με την πραγματικότητα».
Στον κόσμο των social media, ζούμε σε μια εποχή διαρκούς σύγκρισης. Βλέπουμε καθημερινά τις πιο όμορφες και «τέλειες» στιγμές των άλλων και ανεβάζουμε τις δικές μας, επεξεργασμένες με φίλτρα ώστε να μοιάζουν εξίσου άψογες. Η κ. Γιαννουλάκη επισημαίνει ότι το κρίσιμο είναι τι κάνει ο καθένας με αυτό που βλέπει: «Οι τεχνολογικές εξελίξεις και η επικοινωνία στον κυβερνοχώρο προσφέρουν έναν χώρο πειραματισμού που μπορεί είτε να διευκολύνει είτε να παρεμποδίσει την ψυχική επεξεργασία».
Για να γίνει πιο συγκεκριμένη, επιλέγει ένα παράδειγμα ωφέλιμης χρήσης, αυτό του εφήβου. «Ας σκεφτούμε έναν έφηβο που περνά ώρες με το κινητό του. Είναι γνωστό πόσο μεγάλες είναι οι αλλαγές στο σώμα με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπος σε αυτή την ηλικία. Στον εικονικό κόσμο ο έφηβος μπορεί να πειραματίζεται, δημιουργώντας ένα σώμα κατά βούληση».
Οι ώρες μπροστά στην οθόνη, που οι γονείς συχνά βλέπουν με ανησυχία, μπορεί να έχουν και μια δουλειά να κάνουν: «Τα διαφορετικά φαντασιακά σώματα που δοκιμάζει στον εικονικό κόσμο αποτελούν ταυτόχρονα πολλαπλές διαδικτυακές δυνατότητες που του επιτρέπουν να αποστασιοποιείται από την πραγματικότητα».
Τι θα άλλαζε μια ψυχίατρος στον τρόπο χρήσης των social media
Αν μπορούσε να αλλάξει ένα πράγμα στον τρόπο που χρησιμοποιούμε σήμερα τα social media, η κ. Γιαννουλάκη δεν θα ζητούσε αποχή. Θα ζητούσε επίγνωση. «Θα πρότεινα να τα χρησιμοποιούμε με μεγαλύτερη επίγνωση και κριτική σκέψη. Γνωρίζουμε ότι όσα βλέπουμε και ο τρόπος με τον οποίο αλληλεπιδρούμε εκεί διαμορφώνονται από έναν σχεδιασμό που έχει βασικό στόχο να κρατά την προσοχή μας ώστε δευτερευόντως, να αποφέρει κέρδος, όχι μόνο οικονομικό αλλά και πολιτικό ή κοινωνικό».
Η επίγνωση αυτή έχει πρακτικές συνέπειες: «Αν είμαστε συνειδητοί χρήστες, μπορούμε να περιορίσουμε τον χρόνο, να ελέγχουμε την προσοχή και την επένδυσή μας στα social media. Μπορούμε επίσης να έχουμε τον νου μας στον τρόπο με τον οποίο οι πλατφόρμες συλλέγουν και αξιοποιούν τα προσωπικά μας δεδομένα, γνωρίζοντας ότι αυτό δεν γίνεται μόνο για να διευκολύνουν την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων ή τη δημιουργία κοινοτήτων».
Στο τέλος, η συζήτηση επιστρέφει εκεί απ' όπου ξεκίνησε, στην ανθρώπινη κλίμακα των πραγμάτων. «Με άλλα λόγια, η διάσωση της δυνατότητας που έχουμε να σκεφτόμαστε είναι σημαντικό εργαλείο και για την εποχή του διαδικτύου όπως και η διάσωση της δυνατότητας που έχουμε να σχετιζόμαστε με έναν ανθρώπινο, ατελή τρόπο με άλλα επίσης ατελή και εφήμερα όντα».
