Δυσλεξία στα παιδιά: Τα σημάδια που πρέπει να προσέξουν οι γονείς -Ο αναπτυξιακός παιδίατρος Δημήτριος Ζυγογιώργος εξηγεί
Ένα παιδί που δυσκολεύεται να διαβάσει, κάνει συχνά ορθογραφικά λάθη ή αποφεύγει τη μελέτη δεν είναι απαραίτητα ένα παιδί που δεν προσπαθεί αρκετά.
Πίσω από τις δυσκολίες που εμφανίζονται στο σχολείο μπορεί να κρύβονται διαφορετικοί παράγοντες, τους οποίους χρειάζεται να αναγνωρίσουμε εγκαίρως, χωρίς βιαστικά συμπεράσματα και χωρίς να μετατρέπουμε κάθε μαθησιακή δυσκολία σε λόγο ανησυχίας.
Η δυσλεξία είναι μία από τις ειδικές μαθησιακές δυσκολίες που απασχολούν συχνά τους γονείς, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια του Δημοτικού, όταν η ανάγνωση και η γραφή αποκτούν κεντρική θέση στην καθημερινότητα του παιδιού. Οι ενδείξεις, ωστόσο, μπορεί να έχουν εμφανιστεί πολύ νωρίτερα, ακόμη και πριν από την έναρξη της συστηματικής διδασκαλίας.
Σημασία έχει να καταλαβαίνουμε πότε οι δυσκολίες ενός παιδιού επιμένουν και πότε χρειάζεται η βοήθεια ενός ειδικού. Όπως εξηγεί στο Bovary ο αναπτυξιακός παιδίατρος Δημήτριος Ζυγογιώργος, η έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά τόσο στη μαθησιακή όσο και στη συναισθηματική πορεία ενός παιδιού.
Ποια είναι τα πρώτα σημάδια της δυσλεξίας;
Οι πρώτες ενδείξεις μπορεί να εμφανιστούν ήδη από την προσχολική ηλικία, προτού το παιδί αρχίσει να μαθαίνει συστηματικά ανάγνωση και γραφή. Σε αυτή τη φάση, οι δυσκολίες δεν είναι πάντοτε εύκολο να αναγνωριστούν, καθώς κάθε παιδί κατακτά τις γλωσσικές και μαθησιακές δεξιότητες με τον δικό του ρυθμό.
«Η δυσλεξία είναι μια ειδική μαθησιακή δυσκολία που επηρεάζει κυρίως την κατάκτηση της ανάγνωσης και της ορθογραφίας. Είναι σημαντικό να γνωρίζουν οι γονείς ότι δεν σχετίζεται με τη νοημοσύνη του παιδιού, ούτε αποτελεί ένδειξη μειωμένης προσπάθειας ή ενδιαφέροντος για το σχολείο.
Οι πρώτες ενδείξεις μπορεί να εμφανιστούν ήδη από την προσχολική ηλικία, πριν ακόμη το παιδί ξεκινήσει να μαθαίνει συστηματικά ανάγνωση και γραφή. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει λέξεις που ομοιοκαταληκτούν, να χωρίσει μια λέξη σε συλλαβές, να συνδέσει τα γράμματα με τους αντίστοιχους ήχους ή να θυμάται εύκολα τα ονόματα των γραμμάτων. Σε ορισμένα παιδιά μπορεί επίσης να υπάρχει οικογενειακό ιστορικό δυσλεξίας, το οποίο αποτελεί σημαντικό παράγοντα που χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη», εξηγεί ο Δημήτριος Ζυγογιώργος.
Στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, οι δυσκολίες συνήθως γίνονται πιο εμφανείς. Το παιδί μπορεί να διαβάζει αργά, να δυσκολεύεται με τις λέξεις, να κάνει συχνά ορθογραφικά λάθη ή να αποφεύγει το διάβασμα. Ωστόσο, όπως εξηγεί ο ειδικός, ένα μόνο σημάδι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί έχει δυσλεξία.
«Κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό ανάπτυξης και μάθησης. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η συνολική εικόνα, η επιμονή των δυσκολιών και ο τρόπος με τον οποίο εξελίσσονται με την κατάλληλη διδασκαλία.
Το σημαντικότερο μήνυμα προς τους γονείς είναι ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε ένα παιδί να αποτύχει στο σχολείο για να αναζητήσουμε βοήθεια. Η έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά στην εκπαιδευτική και συναισθηματική του πορεία».
Πότε μια μαθησιακή δυσκολία χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό
«Είναι απολύτως φυσιολογικό ένα παιδί να συναντά δυσκολίες καθώς μαθαίνει να διαβάζει, να γράφει ή να κατακτά νέες σχολικές δεξιότητες. Δεν μαθαίνουν όλα τα παιδιά με τον ίδιο ρυθμό και μια παροδική δυσκολία δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη μαθησιακής διαταραχής.
Αυτό που θα πρέπει να προβληματίσει τους γονείς είναι κυρίως η επιμονή και η ένταση των δυσκολιών, ιδιαίτερα όταν το παιδί έχει λάβει κατάλληλη διδασκαλία και υποστήριξη, αλλά εξακολουθεί να δυσκολεύεται σημαντικά σε σχέση με όσα αναμένονται για την ηλικία και τη σχολική του εμπειρία.
Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί χρειάζεται δυσανάλογα πολύ χρόνο για να διαβάσει ένα μικρό κείμενο, όταν η ανάγνωση παραμένει ιδιαίτερα κοπιαστική ή όταν οι ορθογραφικές δυσκολίες είναι έντονες και επίμονες, είναι καλό να διερευνήσουμε τι συμβαίνει», αναφέρει ο αναπτυξιακός παιδίατρος.
Υπάρχει, όμως, και μια πλευρά που συχνά περνά απαρατήρητη: η συναισθηματική κατάσταση του παιδιού. Μερικές φορές, η δυσκολία δεν γίνεται αρχικά αντιληπτή μέσα από τα σχολικά τετράδια, αλλά μέσα από την άρνηση να διαβάσει, την απογοήτευση πριν από το σχολείο ή την αίσθηση ότι δεν είναι αρκετά ικανό.
«Εξίσου σημαντική είναι και η συναισθηματική εικόνα του παιδιού. Μερικές φορές, η πρώτη ένδειξη που παρατηρούν οι γονείς δεν είναι ένα μαθησιακό λάθος, αλλά η άρνηση του παιδιού να διαβάσει, η απογοήτευση, το άγχος πριν από το σχολείο ή φράσεις όπως “δεν είμαι καλός μαθητής” και “δεν μπορώ να τα καταφέρω”.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αξιολόγηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια διαδικασία που θα βάλει απλώς μια “ταμπέλα” στο παιδί. Αντίθετα, είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε καλύτερα τις ανάγκες του, να αναγνωρίσουμε τα δυνατά του σημεία και να οργανώσουμε την κατάλληλη υποστήριξη.
Οι γονείς μπορούν αρχικά να συζητήσουν με τον εκπαιδευτικό και τον παιδίατρο του παιδιού και, εφόσον υπάρχουν ενδείξεις, να προχωρήσουν σε εξειδικευμένη αξιολόγηση. Δεν χρειάζεται να περιμένουν να περάσουν χρόνια ή να επιβαρυνθεί σημαντικά η αυτοπεποίθηση του παιδιού».
Ο ρόλος του αναπτυξιακού παιδιάτρου στην αναγνώριση της δυσλεξίας
«Ο αναπτυξιακός παιδίατρος έχει σημαντικό ρόλο στην έγκαιρη αναγνώριση και τη διερεύνηση των μαθησιακών δυσκολιών, καθώς προσεγγίζει το παιδί συνολικά και όχι μόνο μέσα από τη σχολική του επίδοση. Στην αναπτυξιακή αξιολόγηση δεν μας ενδιαφέρει απλώς αν ένα παιδί διαβάζει ή γράφει με δυσκολία. Εξετάζουμε τη συνολική αναπτυξιακή του πορεία, την εξέλιξη του λόγου και της επικοινωνίας, τις γνωστικές του δεξιότητες, την προσοχή, τη συμπεριφορά και τη συναισθηματική του κατάσταση. Παράλληλα, λαμβάνουμε υπόψη το οικογενειακό ιστορικό, τη σχολική εμπειρία και τις παρατηρήσεις των εκπαιδευτικών.
Αυτή η συνολική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί δεν οφείλονται όλες οι μαθησιακές δυσκολίες στη δυσλεξία. Ορισμένες φορές μπορεί να συνδέονται με δυσκολίες στην ανάπτυξη του λόγου, στη συγκέντρωση της προσοχής ή με άλλες αναπτυξιακές καταστάσεις που χρειάζονται διαφορετική αντιμετώπιση. Επίσης, είναι πιθανό περισσότερες από μία δυσκολίες να συνυπάρχουν στο ίδιο παιδί.
Ο αναπτυξιακός παιδίατρος μπορεί να αναγνωρίσει αυτές τις ενδείξεις, να διερευνήσει πιθανές συνυπάρχουσες δυσκολίες και να καθοδηγήσει την οικογένεια προς την κατάλληλη εξειδικευμένη μαθησιακή αξιολόγηση, σε συνεργασία με τους αντίστοιχους επαγγελματίες και το σχολείο. Οι γονείς μπορούν να απευθυνθούν σε αναπτυξιακό παιδίατρο ήδη από την προσχολική ηλικία, όταν παρατηρούν επίμονες δυσκολίες σε δεξιότητες που σχετίζονται με τη μελλοντική μάθηση, ή αργότερα, όταν το παιδί παρουσιάζει δυσκολίες στη σχολική του πορεία.
Θα ήθελα να τονίσω ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε να ολοκληρωθούν οι πρώτες τάξεις του Δημοτικού για να αναζητήσουμε βοήθεια. Ακόμη και όταν δεν είναι δυνατό να τεθεί με ασφάλεια μια συγκεκριμένη διάγνωση, μπορούμε να εντοπίσουμε τομείς που χρειάζονται ενίσχυση και να παρέμβουμε έγκαιρα. Σκοπός μας δεν είναι απλώς να ονομάσουμε μια δυσκολία, αλλά να κατανοήσουμε πώς μαθαίνει το συγκεκριμένο παιδί και τι χρειάζεται για να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του».
Δυσλεξία και ΔΕΠΥ: Μπορούν να συνυπάρχουν;
Η δυσλεξία μπορεί να συνυπάρχει με άλλες νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, με ένα συχνό παράδειγμα να είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Πρόκειται, ωστόσο, για διαφορετικές καταστάσεις, με διαφορετικά χαρακτηριστικά και ανάγκες υποστήριξης.
«Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές καταστάσεις. Η δυσλεξία επηρεάζει κυρίως τις δεξιότητες ανάγνωσης και ορθογραφίας, ενώ η ΔΕΠΥ σχετίζεται με δυσκολίες στη ρύθμιση της προσοχής, στον έλεγχο της παρορμητικότητας και, σε ορισμένα παιδιά, με αυξημένη κινητικότητα.
Όταν οι δύο καταστάσεις συνυπάρχουν, οι δυσκολίες του παιδιού μπορεί να γίνονται πιο σύνθετες. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για να διαβάσει ένα κείμενο και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να διατηρήσει την προσοχή του, να οργανώσει τη μελέτη του ή να ολοκληρώσει μια σχολική εργασία. Αυτό συχνά δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο κόπωσης, απογοήτευσης και μειωμένης αυτοπεποίθησης.
Παράλληλα, χρειάζεται προσοχή, γιατί ένα παιδί που δυσκολεύεται στην ανάγνωση μπορεί να φαίνεται αφηρημένο ή να αποφεύγει τη μελέτη, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι έχει ΔΕΠΥ. Αντίστοιχα, οι δυσκολίες συγκέντρωσης δεν αρκούν από μόνες τους για να εξηγήσουν μια επίμονη δυσκολία στην αποκωδικοποίηση των λέξεων», επισημαίνει ο Δημήτριος Ζυγογιώργος.
Πώς μπορούν οι γονείς να στηρίξουν την αυτοπεποίθηση του παιδιού;
Πίσω από μια μαθησιακή δυσκολία υπάρχει ένα παιδί που προσπαθεί να ανταποκριθεί σε απαιτήσεις οι οποίες μπορεί να του κοστίζουν πολύ περισσότερο χρόνο και ενέργεια απ' ό,τι στους συνομηλίκους του. Όταν η προσπάθεια δεν συνοδεύεται από το αποτέλεσμα που περιμένει το ίδιο ή το περιβάλλον του, είναι εύκολο να δημιουργηθεί η αίσθηση της αποτυχίας.
«Θεωρώ ότι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι να βοηθήσουν το παιδί να καταλάβει ότι οι μαθησιακές του δυσκολίες δεν καθορίζουν ούτε την αξία ούτε τις δυνατότητές του.
Ένα παιδί με δυσλεξία συχνά καταβάλλει πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από αυτή που φαίνεται. Μπορεί να αφιερώνει αρκετό χρόνο στη μελέτη, να προσπαθεί πραγματικά και παρ' όλα αυτά το αποτέλεσμα να μην ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του. Όταν αυτή η εμπειρία επαναλαμβάνεται καθημερινά, είναι εύκολο να αρχίσει να αμφισβητεί τον εαυτό του.
Γι' αυτό είναι πολύ σημαντικό οι γονείς να αποφεύγουν τις συγκρίσεις με αδέλφια ή συμμαθητές, αλλά και εκφράσεις όπως “αν προσπαθούσες περισσότερο, θα τα κατάφερνες”. Το παιδί χρειάζεται να αισθάνεται ότι οι δυσκολίες του αναγνωρίζονται και ότι οι γονείς του είναι δίπλα του, όχι απέναντί του», αναφέρει ο αναπτυξιακός παιδίατρος.
Ο ειδικός υπογραμμίζει, παράλληλα, ότι η σχολική επίδοση δεν πρέπει να αποτελεί το μοναδικό μέτρο με το οποίο ένα παιδί αντιλαμβάνεται την αξία του.
«Στην καθημερινότητα βοηθά να υπάρχει μια σταθερή αλλά ευέλικτη ρουτίνα μελέτης, με ρεαλιστικούς στόχους, μικρά διαλείμματα και δραστηριότητες προσαρμοσμένες στις ανάγκες του παιδιού. Εξίσου σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε την προσπάθεια και τη σταδιακή πρόοδο, χωρίς να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στους βαθμούς ή στα λάθη.
Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχνάμε ότι ένα παιδί είναι πολλά περισσότερα από τη σχολική του επίδοση. Ο αθλητισμός, η μουσική, η ζωγραφική, το παιχνίδι και οι δραστηριότητες που αγαπά αποτελούν πολύτιμες ευκαιρίες για να ανακαλύψει τα δυνατά του σημεία, να βιώσει την επιτυχία και να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του.
Η καλή συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια, το σχολείο και τους ειδικούς είναι καθοριστική. Οι γονείς δεν χρειάζεται να αναλάβουν τον ρόλο του θεραπευτή ή του εκπαιδευτικού στο σπίτι. Χρειάζεται κυρίως να προσφέρουν ένα περιβάλλον ασφάλειας, αποδοχής και ενθάρρυνσης».
Τέλος, ο Δημήτριος Ζυγογιώργος τονίζει ότι η δυσλεξία δεν καθορίζει το μέλλον ενός παιδιού:
«Αν υπάρχει ένα μήνυμα που θα ήθελα να κρατήσουν οι γονείς, είναι ότι η δυσλεξία δεν καθορίζει το μέλλον ενός παιδιού. Με έγκαιρη αναγνώριση, κατάλληλη εκπαιδευτική υποστήριξη και ουσιαστική συναισθηματική ενθάρρυνση, τα παιδιά με δυσλεξία μπορούν να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους, να προοδεύσουν και να ακολουθήσουν τη δική τους επιτυχημένη πορεία.
Και ίσως αυτό που έχουν περισσότερο ανάγκη να ακούσουν από τους γονείς τους δεν είναι “προσπάθησε περισσότερο”, αλλά “βλέπω πόσο προσπαθείς και θα βρούμε μαζί τον τρόπο που σε βοηθά να μαθαίνεις καλύτερα”».
