Τι λέει η Ψυχολογία για τους ανθρώπους που δεν δίνουν ποτέ εξηγήσεις
Ένα συχνό περιστατικό είναι να παίρνει κάποιος μια απόφαση που να μας επηρεάζει άμεσα και, όταν ρωτάμε, να μην παίρνουμε καμία εξήγηση. Αυτή η σιωπή, αντί να ξεκαθαρίζει τα πράγματα, συχνά δημιουργεί περισσότερες αμφιβολίες παρά απαντήσεις, και από την πλευρά της ψυχολογίας, αυτό το μοτίβο έχει πιο σύνθετες ερμηνείες από ό,τι φαίνεται.
Η Λετίσια Μαρτίν Ενχούτο, ψυχολόγος υγειονομικού χαρακτήρα και ειδική στην γνωστική συμπεριφορική θεραπεία, επισημαίνει ότι η αποφυγή των εξηγήσεων δεν είναι κάποιο αθώο ζήτημα. Όπως εξηγεί, συνήθως πρόκειται για μια συμπεριφορά συνδεδεμένη με μηχανισμούς άμυνας.
Ποιοι μιλούν λιγότερο για τις αποφάσεις και τα συναισθήματά τους
Φυσικά, δεν λειτουργούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο ή δεν έχουν όλοι τους ίδιους λόγους να λειτουργήσουν έτσι. Η ειδικός σημειώνει ότι αυτό το πρότυπο είναι συχνό σε άτομα με ορισμένα στιλ προσκόλλησης: «Για κάποιον με αποφευκτικό στιλ προσκόλλησης, όπως περιέγραψε αρχικά ο Τζον Μπόουλμπι, το να δώσει εξηγήσεις μπορεί να φαίνεται κάτι σαν εισβολή στην αυτονομία του ή απειλή για την συναισθηματική του ανεξαρτησία».
Από μια περισσότερο σχεσιακή προσέγγιση, η σιωπή μπορεί επίσης να λειτουργεί ως εργαλείο εξουσίας μέσα στη σχέση. Όπως λέει η Μαρτίν Ενχούτο, «από συστημική σκοπιά, το να μην δίνει κανείς εξηγήσεις μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος να θέτει αυστηρά όρια ή να διατηρεί τον έλεγχο στη δυναμική της σχέσης».
Σε άλλες περιπτώσεις, αυτή η συμπεριφορά συνδέεται με περισσότερο αμυντικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Είναι συχνό πρότυπο σε άτομα με ναρκισσιστικά ή πολύ αμυντικά χαρακτηριστικά, για τα οποία, όπως εξηγεί η ειδικός, η παραδοχή λόγων θα σήμαινε έκθεση σε κριτική ή σε αμφισβήτηση.
Γιατί κάποιοι δεν δίνουν εξηγήσεις
Η προέλευση της συμπεριφοράς αυτής πολλές φορές βρίσκεται σε παρελθοντικές εμπειρίες. Μερικές φορές, όταν ένα παιδί εξηγούσε τους λόγους για τους οποίους ενεργούσε με κάποιον τρόπο, αντιμετώπιζε μια συμπεριφορά που ένιωθε προσβλητική από τους ακροατές του. Σύμφωνα με την ψυχολόγο, «η πρώιμη μάθηση παίζει μεγάλο ρόλο. Αν στην παιδική ηλικία το να δίνεις εξηγήσεις τιμωρούνταν, αγνοούνταν ή γελοιοποιούνταν, το άτομο μπορεί να έχει μάθει ότι είναι ασφαλέστερο να σιωπά παρά να μιλάει».
Εδώ ενεργοποιούνται βαθιές πεποιθήσεις που λειτουργούν αυτόματα. Όπως εξηγεί η ειδικός, «εμπλέκονται βαθιά γνωστικά σχήματα, όπως περιέγραψε ο Aaron T. Beck, όπου ενεργοποιούνται πεποιθήσεις όπως ότι αν δώσεις εξηγήσεις θα σου επιτεθούν, ή ότι δεν οφείλεις τίποτα σε κανέναν».
Να σημειώσουμε όμως, ότι δεν υπάρχει πάντα συνειδητή πρόθεση να βλάψει τον άλλο. Σε ορισμένα προφίλ, το πρόβλημα βρίσκεται στην αδυναμία να κατανοήσουν τον συναισθηματικό αντίκτυπο των πράξεών τους. «Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αποφυγή εξηγήσεων οφείλεται σε δυσκολία στη συναισθηματική επικοινωνία. Άτομα με χαμηλή συναισθηματική νοημοσύνη, περιορισμένη ικανότητα ενσυναίσθησης ή δυσκολία να αναγνωρίσουν τον αντίκτυπο των πράξεών τους μπορεί απλά να μην αντιλαμβάνονται τη σημασία της εξήγησης μέσα στη σχέση».
Συνέπειες στις σχέσεις και στην ψυχική υγεία
Το να λέμε ότι η επικοινωνία είναι κρίσιμη για να λειτουργήσει μια σχέση (οικογενειακή, φιλική ή ερωτική) δεν είναι κάτι καινούργιο. Γι’ αυτό λοιπόν, οι ψυχολογικές συνέπειες της αλληλεπίδρασης με κάποιον που δεν επιτρέπει χώρο για να εκφράσει τι τον απασχολεί, ή να εξηγήσει κάτι, μπορεί να είναι σημαντικές. Όπως αναφέρει η Λετίσια Μαρτίν, «η έλλειψη πληροφοριών ενεργοποιεί άγχος, επαναλαμβανόμενες σκέψεις και αίσθημα ανασφάλειας».
Από την οπτική της θεωρίας της προσκόλλησης, αυτή η δυναμική έχει σαφή αποτελέσματα στον τρόπο που σχετιζόμαστε. Όπως λέει η ειδικός, «η ανασφαλής και απρόβλεπτη σχέση ενεργοποιεί συναισθηματικά συστήματα επιφυλακής, δημιουργώντας δεσμούς που χαρακτηρίζονται από overthinking ή αμυντική απόσταση».
Με τον καιρό, η επαναλαμβανόμενη σιωπή μπορεί να υπονομεύσει την αυτοεκτίμηση. «Επιπλέον, αυτή η δυναμική μπορεί να φθείρει την αυτοπεποίθηση. Όταν κάποιος ποτέ δεν εξηγεί, ο άλλος μπορεί να αρχίσει να αποδίδει τη σιωπή σε δικές του ελλείψεις και λάθη. Το να αναρωτιέσαι αν έκανες κάτι λάθος ή αν δεν είσαι αρκετός είναι κάτι που αισθάνονται πολλοί», αναφέρει η ειδικός.
Σε μακροχρόνιες σχέσεις, η φθορά είναι ακόμα μεγαλύτερη. Όπως επισημαίνει η ψυχολόγος, «σε μακροχρόνιες σχέσεις, η έλλειψη εξηγήσεων υπονομεύει την εμπιστοσύνη. Το να είναι κανείς ξεκάθαρος είναι ένας από τους πυλώνες των υγιών σχέσεων. Όταν δεν υπάρχει, δημιουργείται μια ασύμμετρη δυναμική όπου ο ένας αποφασίζει και ο άλλος ερμηνεύει».
Πώς διαχειριζόμαστε κάποιον που δεν δίνει εξηγήσεις
Σε αυτού του είδους τις σχέσεις, δεν λύνεται πάντα το ζήτημα με την επιμονή ή την αντιπαράθεση. Η Λετίσια Μαρτίν Ενχούτο προτείνει σε αυτό το σημείο κάποιες στρατηγικές που μπορεί να βοηθήσουν: «Για να διαχειριστείς αυτόν τον τύπο σχέσης, συνιστάται να θέτεις σαφή όρια και να επικοινωνείς με ευθύτητα. Αντί να απαιτείς εξηγήσεις με αντιπαράθεση, μπορεί να είναι προτιμότερο να εκφράσεις πώς σε επηρεάζει η σιωπή. Δηλαδή, να πεις ότι όταν δεν σου εξηγούν τις αποφάσεις τους, αισθάνεσαι αποκλεισμένος».
Αν το μοτίβο αυτό συνεχίζεται και προκαλεί δυσφορία, η θεραπεία είναι καθοριστική για να «αναδιαμορφώσει τις συμφωνίες και τις προσδοκίες στη σχέση». Είτε ατομικά είτε σαν ζευγάρι, οι ψυχολογικές συνεδρίες βοηθούν, επιτρέπουν εξατομικευμένη μελέτη της περίπτωσης και προσφέρουν εργαλεία διαχείρισης συναισθημάτων για τη βελτίωση της επικοινωνίας.
Τι κάνουμε αν μας είναι δύσκολο να δίνουμε εξηγήσεις
Ωστόσο, τί γίνεται όταν εμείς οι ίδιοι αποφεύγουμε να εξηγήσουμε; Το πρώτο βήμα, σύμφωνα με την Μαρτίν Ενχούτο, είναι να συνειδητοποιήσουμε τον αντίκτυπο που έχει στους άλλους. Όπως λέει, «το πρώτο βήμα για να αλλάξει αυτό το πρότυπο είναι να αναπτύξουμε επίγνωση του πώς η συμπεριφορά επηρεάζει τους άλλους. Πολλοί δεν δίνουν εξηγήσεις επειδή θεωρούν ότι δεν έχει σημασία».
Το να μάθετε να επικοινωνείτε δεν σημαίνει ότι πρέπει να δικαιολογείστε συνεχώς. Η ειδικός εξηγεί: «Είναι επίσης σημαντικό να ξεχωρίζουμε την υπερανάλυση της εξήγησης από το να επικοινωνούμε τα απαραίτητα. Το να εξηγείς δεν σημαίνει να δικαιολογείς κάθε κίνηση ή να ζητάς συνεχώς την άδεια».
Όλα αυτά μπορούν να αλλάξουν, αν και όπως κάθε συνήθεια απαιτεί θέληση, χρόνο και επιμονή. Η Μαρτίν Ενχούτο προτείνει: «Η πρακτική μικρών εξηγήσεων σε καθημερινές καταστάσεις βοηθά στην αποφόρτιση του αρχικού φόβου».
Τέλος, η ψυχολόγος τονίζει ότι το να εξηγούμε δεν μας κάνει αδύναμους, αλλά ενισχύει τις σχέσεις μας. «Η ενίσχυση της αποτελεσματικής επικοινωνίας είναι καθοριστική. Το να μάθουμε να εκφράζουμε τους λόγους μας με σύντομο, σαφή και μη αμυντικό τρόπο επιτρέπει τη διατήρηση της αυτονομίας χωρίς αποσύνδεση. Το να εξηγούμε με μέτρο δεν υπονομεύει τον χαρακτήρα, αλλά αντίθετα, ενισχύει την εμπιστοσύνη και εδραιώνει πιο ισορροπημένους και υγιείς δεσμούς».
